ଏହି ସମୟରେ ମନ୍ଦୋଦରୀ, ରାବଣଙ୍କ ରାନୀ, ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ଦେହ ପାଖରେ ବସି କାନ୍ଦୁଥିଲେ । ସେ ଦେଖିଲେ—ଯେଉଁ ଦୃଷ୍ଟି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଦରେ ମତ୍ତ, ମଦୁଶାଳାରେ ଚଳିଥିବା, ନାନା ମାଳା ଓ ଅଲଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ମଧୁର ହସ ଓ ମନମୋହନ ବାକ୍ୟରେ ସବୁଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିଲେ—ସେଇ ମୁହଁ ଆଜି ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ, ରକ୍ତ ଓ ରଣର ଚିହ୍ନରେ ଭରିଯାଇ ଆଗର ଭଳି ଦୀପ୍ତି ହରାଇଛି । ଏବେ ତାଙ୍କର ଶରୀର ମାଂସ ଓ ମସ୍ତିଷ୍କ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ରଥର ଧୁଳିରେ ମଲିନ, ମୋ ପାଇଁ ବିଧବା ଜୀବନର ଦୁଃଖ ନେଇ ଏ ଶେଷ ଅବସ୍ଥା ଆସିଗଲା । ମୁଁ ମୂଢ଼, କେବେ ଭାବିନଥିଲି—ମୋ ପିତା ଦାନବରାଜ, ପତି ରାକ୍ଷସମହାରାଜ, ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମାରିଥିଲେ—ଏମିତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପରିବାର ଉପରେ ଅତି ଗର୍ବ କରୁଥିଲି । ତୁମେମାନେ ଶତ୍ରୁଦଳକୁ ବିନାଶ କରିଥିବା, ପ୍ରଖ୍ୟାତ ପ୍ରବଳ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମୀ—ମୁଁ ଭାବୁଥିଲି, “ମୋର ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆଛନ୍ତି, କୌଣସି ଦିଗରୁ ଭୟ ନାହିଁ ।” ଏଭଳି ଶକ୍ତି ଥିଲା ତୁମେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ । ତେବେ ଏହି ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭୟ କିପରି ଏକ ମାନବ ହାତରୁ ଆସିଗଲା, ଯାହାକୁ କେବେ ଚିନ୍ତା କରିନଥିଲି? ଏ ମହାପାହାଡ଼ ସମ ଉଚ୍ଚ, ନୀଳମଣି ପରି ଗାଢ଼ ନୀଳ ଦେହ, ଅଲଙ୍କାର, ବ୍ରାସଲେଟ୍, ବିଦ୍ରୁମ, ମୁକ୍ତା ମାଳା ଓ ଚମକୁଥିବା ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ମନମୋହନ ରୂପରେ ତୁମ ଶରୀର ଯେଉଁଥିଲା, ଏବେ ଅନେକ ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇଛି । ଏ ଶରୀର, ଯାହାକୁ ଛୁଅଇବା ଦୁର୍ଲଭ ଥିଲା, ଏବେ ତୀରରେ ଛିଦ୍ର ହୋଇ କୁକୁର ଖାଇଦେଇଥିବା ମୃତଦେହ ପରି ଅସ୍ପର୍ଶ୍ୟ । ଗଭୀର ଅଙ୍ଗରେ ତୀର ବେଧି, ସନ୍ଧି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଧଳା ଓ ରକ୍ତ ଲାଗିଥିବା ଏ ଦେହ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି । ମହାପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପରି ତୁମେ ବିକିର୍ଣ୍ଣ, ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ କି ସତ୍ୟ—ରାମଙ୍କ ହାତରେ ତୁମେ ବିନାଶ ହେଲେ? ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଥିଲେ, ସେ କିପରି ମୃତ୍ୟୁର ଶିକାର ହେଲେ? ତିନି ଲୋକର ଧନର ଭୋଗୀ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା, ଲୋକପାଳଙ୍କୁ ଜିତିଥିବା, ଶିବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିବା, ଅଭିମାନୀ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଥିବା, ଦୃଢ଼ ପ୍ରାକ୍ରମ ଓ ବଳରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯିଏ ଜଗତକୁ ଉପଦ୍ରବ କରିଥିଲେ, ସାଧୁମାନଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିଲେ, ଶତ୍ରୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଦୃଢ଼ କଥା କହୁଥିଲେ, ନିଜ ସେନା ଓ ସେବକମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ମାରିଥିଲେ, ଦାନବ ଓ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ନେତାଙ୍କୁ ହଜାରେ ହଜାରେ ବିନାଶ କରିଥିଲେ, ନିବାତକବଚଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦଳିଥିଲେ, ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ବିନାଶ କରିଥିଲେ, ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଧର୍ମ ନୀତି ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମାୟା ଦେଖାଇଥିଲେ, ଦେବ, ଦାନବ, ମାନବଙ୍କ କନ୍ୟାମାନେ ଉଠାଇ ନେଇଥିଲେ, ଶତ୍ରୁ ନାରୀମାନେ କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲେ, ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ, ଲଙ୍କାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଆମକୁ ଭୋଗ ଓ କାମ ଦେଇଥିଲେ, ରଥୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ ଥିଲେ—ସେଉଁଠି ଏମିତି ପ୍ରବଳ ପତିକୁ ରାମଙ୍କ ହାତରେ ବିନାଶ ହେଉଥିବା ଦେଖି ମୁଁ ଏ ଦେହ ଧରି ରହିଛି । ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଶୋଭାଶାଳୀ ଶୟନରେ ଶୁଇଥିଲି, ଏବେ ଆପଣ ଧୂଳି ମୁଡ଼ି ଭୂମିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି । ମୋ ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସ ହେଲାପରେ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ବିଧ୍ୱଂସ ହେଲା, ଏବେ ମୁଁ ନିଜ ଜନମାନେ ହରାଇ, ତୁମ ସମ୍ମର୍ଥନ ହରାଇଛି । ଏବେ ଭୋଗ ଓ ଇଚ୍ଛାରୁ ବଞ୍ଚିତ, ଅସଂଖ୍ୟ ବର୍ଷ ଦୁଃଖରେ କାଟିବି, ଏ ଦୁର୍ଗମ ମାର୍ଗରେ ପଡ଼ିଛି । ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନେଇଯାଅ, ଏ ଦୁଃଖରେ ଏକା ରହିପାରିବିନି । କାହିଁକି ମୋତେ ଏଠି ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, କ୍ଷୀଣ, ଅନାବୃତ ଓ ଅଲଙ୍କାର ବିହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାକୁ ଦେଖି ତୁମେ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ କି? ମୁଁ ସହର ଦ୍ୱାର ଛାଡ଼ି ପଦେ ପଦେ ଏଠି ଆସିଛି, ତୁମ ପ୍ରିୟ ରାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଲଜ୍ଜା ବିହୀନ ହୋଇ ଆସିଛନ୍ତି, ଦେଖ । ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗୀମାନେ ବାହାରେ ଦେଖି ତୁମେ କାହିଁକି କ୍ରୋଧିତ ହେଉନାହାଁ? ତୁମର ଏହି ଖେଳସାଥୀ ଏବେ ଅରକ୍ଷିତ ଅବସ୍ଥାରେ କାନ୍ଦୁଛି । ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଉନାହାଁ, ମୂଲ୍ୟ ଦେଉନାହାଁ । ଏ ରାଜା, ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ବିଧବା ହୋଇଛନ୍ତି । ସେମାନେ ପତିଭକ୍ତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ସେବାକୁ ଉତ୍ସୁକ୍ତ, ଦୁଃଖରେ ଅପମାନିତ, ଏବେ ଅନ୍ୟର ଅଧୀନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି । ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇଥିଲା, ସେମାନେ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ସେଇ ଶାପ ପୂରଣ ହୋଇଛି । ତୁମ ବିଷୟରେ ଏହି କଥା ସତ୍ୟ ପ୍ରମାଣିତ ହେଲା । ପତିଭକ୍ତ ନାରୀମାନଙ୍କ ଆଖିରୁ ଭୂମିରେ ଝରୁଥିବା ଅଶ୍ରୁ କାରଣ ବିନା ନୁହେଁ । ଏ ରାଜା, ତୁମେ କିପରି ତୁମ ତେଜରେ ଏତେ ଜଗତ ଜିତିଥିଲେ? ଏମିତି ଗର୍ବ କରୁଥିବା ତୁମେ ଏ ଛୋଟ କାର୍ଯ୍ୟ—ଏକ ନାରୀ ଚୁରି କଲା—ଏହା ମୃଗ ରୂପ ଧରି ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମରୁ ଦୂର କରି ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଆଣିଲା । ରାମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଲା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କଲା, କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ତୁମ ଦୃଢ଼ତା ଅଭାବ ଦେଖିନଥିଲି । ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମ ଭାଗ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅବସ୍ଥା ଆସିଛି; ତୁମେ ଯିଏ ଅତୀତ ଭବିଷ୍ୟତ ଜାଣ, ବର୍ତ୍ତମାନ ବୁଝ, ଏ ଦୁଃଖ ଆସିଲା । ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଉଥିବା ଦେଖି, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ମନେପକାଉଛି ମୋ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦୀର୍ଘବାହୁ ଭାଇ କେବେ ଥିଲେ କଣ କହିଥିଲେ । ଏବେ ରାକ୍ଷସମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ବିନାଶ ଆସିଛି, ଯାହା ଅଭିଲାଷା ଓ କ୍ରୋଧର ଦୁର୍ଗତି ଦ୍ୱାରା ହେଲା । ତୁମେ ଯାହା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲ, ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହେଲା, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସକୁ ଅସମ୍ବଳ କରିଦେଲା । ମୁଁ ତୁମକୁ ଶୋକ କରିବି ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ପ୍ରାକ୍ରମ ଓ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; କିନ୍ତୁ ନାରୀସ୍ୱଭାବରୁ ମୋ ମନ ଦୟାରେ ଝୁକିଯାଉଛି । ତୁମ ଭାଗ୍ୟ ଯେପରି ଥିଲା, ଭଲ କି ଖରାପ, ତୁମେ ତାହାକୁ ଅନୁଭବ କଲ; ମୁଁ ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ, ତୁମ ନାଶ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ।