ଏହି ମହାଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟରେ, ରାବଣଙ୍କ ମୃତଦେହ ପାଖରେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ମଣ୍ଡୋଦରୀ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିଲେ । ସେ କହିଲେ, “ଜେଉଁଠାରେ ଭଲ କାମ କରିଥିବା ଲୋକେ ଭଲ ଫଳ ପାଉଥିବେ, ଖରାପ କାମ କରିଥିବା ଲୋକେ ଖରାପ ଫଳ ପାଉଥିବେ । ଭିଭୀଷଣ ସୁଖ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛ । ତୁମ ପାଇଁ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ନାରୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଆକୃତିରେ ମଧ୍ୟ ଆଗୁଆ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ତାରେ ତୁମେ ଏହା ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ । ମୈଥିଲୀ ନା ଉତ୍ପତ୍ତି ରେ, ନା ରୂପ ରେ, ନା ଗୁଣ ରେ ମୋ ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିମ୍ବା ସମାନ ନୁହଁନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହା ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ । ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁର କୌଣସି ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ରାବଣ, ମୈଥିଲୀର ଆକାରରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦେଖିଲ । ସୀତା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏହି ମୃତ୍ୟୁକୁ ତୁମେ ଦୂରରୁ ନିକଟକୁ ଆଣିଛ । ମୈଥିଲୀ ଏବଂ ରାମ, ଏବେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ସୁଖରେ ଅନନ୍ଦ କରିବେ । ମୁଁ ତ ଅପୂଣ୍ୟ ହୋଇ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ିଛି—କୈଳାଶ, ମନ୍ଦର, ମେରୁ ପର୍ବତରେ, ଚୈତ୍ରରଥ ଅରଣ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ଆମେ ଏକାଠି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥରେ ଯାଉଥିଲୁ, ଅପୂର୍ବ ମହିମାରେ ଭୂଷିତ ହୋଇଥିଲୁ । ଅନେକ ଦେଶ ଦେଖିଥିଲି, ଅନେକ ମାଳା ଓ ମୂଳ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲି । ଏବେ ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଓ ସୁଖରୁ ମୁଁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଛି । ମୁଁ ସେଇ ମହିଳା, ଏବେ ବଦଳିଯାଇଛି । ରାଜାମାନେ ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟରେ ଭରସା କରନ୍ତି, ତାହା ଦେଖି ଲଜ୍ଜା ଲାଗୁଛି । ହାୟ ରାଜନ୍, ତୁମର ସେଇ କୋମଳ, ରୂପବାନ୍, ସୁନ୍ଦର ଓ କମଳାଲୋଚନ ଦେହ—ଚନ୍ଦ୍ର, ପଦ୍ମ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ରୂପ, ମୁକୁଟ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ କୁଣ୍ଡଳରେ ଭୂଷିତ, ତାମ୍ରମୁଖ ଓ ଦୀପ୍ତ ଚେହେରା, ମଦରେ ଗୁଡ଼ିଯାଉଥିବା ଚକ୍ଷୁ, ମଧୁର ହସ ଓ ମନୋହର କଥା—ସେଇ ଚେହେରା ଏବେ ଆଗରୁ ଅନ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇ, ରକ୍ତ ଓ ରଣର ଧାରାରେ ଭିଜିଯାଇଛି । ତୁମର ମାଂସ ଓ ମସ୍ତିଷ୍କ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ରଥର ଧୁଳିରେ ମିଶିଛି । ଏହା ମୋର ଶେଷ ଅବସ୍ଥା—ବିଧବା ହେବାର ଦୁଃଖ ଆଣିଛି । ମୁଁ ମୂଢ଼ ଥିଲି, ମୋ ପିତା ଦାନବ ରାଜା, ମୋ ସ୍ୱାମୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ବିଜୟ କରିଥିଲେ—ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅତି ଗର୍ବିତ ଥିଲି । ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଅପରିମିତ ଶକ୍ତି ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥିଲ । ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ମୋର କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ, ଏହି ଅପୂର୍ବ ଭୟ କିପରି ଏକ ମାନବ ଦ୍ୱାରା ଆସିଲ? ଏହାକୁ ମୁଁ କେବେ ଅନୁମାନ କରିନଥିଲି । ନୀଳ ନୀଳମାଣି ସମାନ, ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ସମାନ ଉଚ୍ଚ, ଭୂଷଣ, ବାହୁବଳୀ, ମାଣିକ୍ୟ, ମୁକୁତ, ମୁକ୍ତା ଓ ମାଳାରେ ଭୂଷିତ, ରଣଭୂମିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଖେଳରେ ଅପୂର୍ବ—ତୁମର ଏହି ଦେହ ଏବେ ଅନେକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଢାକିଯାଇଛି । ଯେଉଁ ଦେହକୁ ପୂର୍ବେ ଛୁଅିବାକୁ କେହି ଭୟ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ତାହା କୁକୁର ଖାଇଦେଇଥିବା ମୃତଦେହ ସମାନ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବାଣ ଘାଁ କରାଯାଇଛି । ଗଭୀର ଅଂଗରେ ଘାଁ, ସନ୍ଧି ଓ ମାଂସପେଶୀ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ମାଟି ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା, ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିଥିବା ଏହି ଦେହ । ବିଦ୍ୟୁତ ଘାତ ସମାନ ଘାତ ପାଇଁଛି, ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗି ଚାଲିଯିଥିବା ସମାନ ଛିଟିଯାଇଛି । ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ନା ସତ୍ୟ? ତୁମେ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଛ? ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇଥିଲ, କିପରି ଏବେ ମୃତ୍ୟୁର ଶକ୍ତିରେ ପଡ଼ିଲ? ତିନି ଲୋକର ଧନର ଉପଭୋକ୍ତା, ତିନି ଲୋକର ଭୟ ଦାୟୀ, ଲୋକପାଳମାନେ ଯାହାକୁ ଭୟ କରନ୍ତି, ଶିବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲ, ଅଭିମାନୀ ଶତ୍ରୁମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଭୟ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଶୌର୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରତାପ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲ । ତୁମେ ଜଗତକୁ ଉତ୍ପାତ କରିଥିଲ, ସଦ୍ବ୍ୟବହାରୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଥିଲ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦୃଢ଼ ଓ ଅଭିମାନୀ କଥା କହିଥିଲ । ତୁମେ ନିଜ ସେନା ଓ ଦାସମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲ, ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ବିନଶ କରିଥିଲ, ଦାନବ ଏବଂ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ହଜାର ନେତାଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିଲ । ତୁମେ ନିବାତକବଚମାନେକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଶ କରିଥିଲ, ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ବିନଶ କରିଥିଲ, ନିଜ ଜନମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲ । ତୁମେ ଧର୍ମର ନିୟମ ଭାଙ୍ଗିଥିଲ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମାୟା କରିଥିଲ, ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଝିଅମାନେକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅପହରଣ କରିଥିଲ । ତୁମେ ଶତ୍ରୁ ନାରୀମାନେକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲ, ନିଜ ଜନମାନେକୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇଥିଲ, ଲଙ୍କା ଦ୍ୱୀପକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲ, ଭୟଙ୍କର କାମ କରିଥିଲ । ଆମକୁ ଭୋଗ ଓ ଇଚ୍ଛା ଦେଇଥିଲ, ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲ । ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପତିଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ମୁଁ ଏହି ଦେହ ଧାରଣ କରି ଅଟୁଟ ରହିଛି । ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀ ଥିଲି, ଶୋଭା ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲି, ଏବେ ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି । ମୋ ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହେବା ପରେ, ତୁମେ ଏହି ଭୂମିରେ ଧୁଳିରେ ପଡ଼ି ଶୋଇଛ । ତାପରେ ତୁମେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଘାତ ପାଇଲ, ଏବେ ଏଠି ପଡ଼ିଛ । ମୁଁ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ ହରାଇଛି, ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତିରକ୍ଷକ ଥିଲ, ଏବେ ମୁଁ ଏକା । ଭୋଗ ଓ ଇଚ୍ଛାରୁ ବଞ୍ଚିତ, ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଏହି ଦୁର୍ଗମ ପଥରେ ଏକା ଚାଲିବାକୁ ପଡ଼ିଛି । ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନେଇ ଯାଅ, ମୁଁ ତୁମ ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବିନି । କାହିଁକି ମୋତେ ଏଠି ଛାଡ଼ି, ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ ? ମୁଁ ଏପରି ଦୁଃଖରେ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଅବସ୍ଥାରେ କାନ୍ଦୁଛି, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋ ସହ କଥା ନକହୁଛ? ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ରୁଷ୍ଟ ହେଉନାହାଁ, ମୋତେ ଏଭଳି ଅଲଙ୍କୃତ ଓ ଅଅଭୂଷିତ ଦେଖି । ମୁଁ ଗୋଟିଏ ଅଲମ୍ବିତ ଶରୀର ନେଇ, ନଗର ଦ୍ୱାର ଛାଡ଼ି ପଦେପଦେ ଏଠି ଆସିଛି, ତୁମର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ଏବେ ଅବରଣ ବିହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି । ତୁମେ ତୁମ ସମସ୍ତ ସାଥୀମାନେକୁ ବାହାରେ ଦେଖି କିପରି କ୍ରୋଧିତ ହେଉନାହଁ?