ଏହି ସମୟରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମହାନାୟକ ରାବଣଙ୍କ ପରିଣତି ଦେଖି ଶୋକରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅପାର ସମ୍ମାନ ଓ ଭୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଶୋକ ସମୟରେ ସେମାନେ ବିରାଟ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ପରିସ୍ଥିତିରେ କେହି କହିଲେ—"ହେ ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ନ ଆଶା ଅଛି, ନ ଆଶା ପୂରଣ ହେବା ଅଛି; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟତି ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ। ଯାହା ନଶ୍ଟ ହେଉଛି, ସେହି କେବଳ ନିୟତି ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହେଉଛି।" "ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଯେଉଁ ଭାବେ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ବିନାଶ ହେଲା, ଏବଂ ତୁମର ବି ହେଲା, ଏହା ସବୁ ନିୟତିର କ୍ରମ। ଏହି ଜଗତରେ ଧନ, ଆଶା, ପ୍ରାକ୍ରମ କିମ୍ବା ଆଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିୟତିର ଚକ୍ରକୁ କେହି ରୋକିପାରିବେ ନାହିଁ।" ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ଜଣେ ଜଣେ ଅନେକ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଜଳାଞ୍ଜଳିରେ ଧୂସରିତ ହୋଇଥିଲା, ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ପିଲା ଉଲ୍ଲୁ ଭଳି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଶୋକମୟ ଦୃଶ୍ୟରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକଶଏଗ୍ୟାରି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏଠି, ଯେତେବେଳେ ସେଇ ରାକ୍ଷସୀମାନେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ରାବଣଙ୍କର ବଡ଼ ଓ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ମନ୍ଦୋଦରୀ, ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି ଅପାର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ। ଦଶଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କ ହସ୍ତରେ ବଧ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ମନ୍ଦୋଦରୀ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ: "ହେ ମହାବାହୁ, ତୁମ ପ୍ରତାପ ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡ ହୋଇଥାଏ। ତୁମେ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ। ତୁମ ରୋଷ ଦେଖି ମହାର୍ଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦେବଗଣ ସମସ୍ତେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ।" "ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ତୁମେ ଏକ ମାନବ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ରାମଙ୍କ ହସ୍ତରେ ବଧ ହେଲା—ହେ ରାକ୍ଷସରାଜ, ଏହା କି ଲଜ୍ଜାର ବିଷୟ ନୁହେଁ କି?" "ତୁମେ ତିନି ଲୋକ ଜୟ କରିଥିଲ, ଅପାର ଶ୍ରୀ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମର ଧାମ ଥିଲ, ତଥାପି ଏକ ମାନବ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲା—ଏହା କିପରି ଘଟିଲା?" "ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଇଚ୍ଛାମତେ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ହସ୍ତରେ ବିନାଶ ପାଇଲ—ଏହା ଅଚିନ୍ତ୍ୟ।" "ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ରାମଙ୍କର ବୋଲି ମାନିପାରୁନାହିଁ; ସେ ଚାରିପଟେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଘେରି ଥିଲେ, ତଥାପି ସେ କିପରି ତୁମକୁ ବଧ କଲେ?" "ସମ୍ଭବତଃ ରାମ ରୂପରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଜ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ତୁମ ବିନାଶ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ। କିମ୍ବା ବସବ ତୁମକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବସବଙ୍କ ପାଖରେ ତୁମକୁ ଦେଖିବା ଶକ୍ତି କେଉଁଠି?" "ଏହି ଯିଏ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ଅପାର ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରାକ୍ରମର ଧାମ, ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ମହାଯୋଗୀ, ସନାତନ ପରମାତ୍ମା।" "ସେ ଆଦି, ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ମହାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନ୍ଧକାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ।" "ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଛାତିରେ, ସର୍ବଦା ଶ୍ରୀମୟ, ଅଜୟ, ନିତ୍ୟ, ଧୀର, ସତ୍ୟପ୍ରତାପୀ ବିଷ୍ଣୁ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।" "ସମସ୍ତ ଦେବତା ଯେଉଁମାନେ ବାନର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ ଶ୍ରୀମାନ ବିଷ୍ଣୁ ଜଗତ୍ କଳ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଆସିଥିଲେ।" "ସେ ଚିରକାଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛନ୍ତି। ତୁମେ ତିନି ଲୋକ ଅଧିନ କରିଥିଲ, ତଥାପି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ରୂପେ ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ପାଇଲ।" "ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ବଶୀଭୂତ କରିପାରିବା, ଏହିପରି ତୁମେ ଜନସ୍ଥାନରେ ଅନେକ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହି ବି ଓପରି ହେଲ।" "ଯେତେବେଳେ ତୁମ ଭାଇ ଖର ବଧ ହେଲେ, ସେଠାରୁ ରାମ କେବଳ ମାନବ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ହନୁମାନ୍ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗମ୍ୟ ଲଙ୍କାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେଠିଠାରୁ ଆମେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲୁ।" "ସେ ଦିନ ମୁଁ କହିଥିଲି, 'ରାଘବଙ୍କ ସହ କୌଣସି ବିରୋଧ ନ ହେଉ', କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋ କଥା ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁର୍ଗତି ତୁମ ଉପରେ ଆସିଲା। ଏବଂ ତୁମେ ହଠାତ୍ ସୀତାଙ୍କୁ ଅଭିଲାଷିତ ହେଲ।" "ତୁମ ଧନ, ଶରୀର ଓ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ, ତୁମେ ସେଇ ସୀତାଙ୍କୁ ଅଭିଲାଷିତ କଲ, ଯିଏ ଅରୁନ୍ଧତୀ ଓ ରୋହିଣୀ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।" "ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରି, ତୁମେ ଅନୁଚିତ କାମ କଲ। ସେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧରିତ୍ରୀ, ଶ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀ, ପତିବ୍ରତା।" "ବନରେ ଏକା ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୃଢ଼ ସରିର ସହିତ ସୀତାଙ୍କୁ ଠକେଇ ଆଣି, ତୁମେ କେବଳ ନିଜକୁ ଅପବିତ୍ର କଲ।" "ମୈଥିଲୀ ସହ ଏକତ୍ୱ ଅଭିଲାଷା ଅପୂରଣ ହୋଇ, ତୁମେ ତାଙ୍କର ପତିବ୍ରତା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହେଲ।" "ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ସେଇ କ୍ଷୀଣକଟି ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କଲ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଦଗ୍ଧ ହେଉନଥିଲା କାରଣ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ସହିତ, ତୁମକୁ ଭୟ କରୁଥିଲେ।" "ପାପ କରିଥିଲେ ତାହାର ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ମିଳେ; ସମୟ ଆସିଲେ କର୍ତ୍ତା ତାହା ଭୋଗ କରେ—ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" "ଶୁଭ କରିଥିଲେ ଶୁଭ ଫଳ, ଅଶୁଭ କରିଲେ ଅଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ। ବିଭୀଷଣ ସୁଖ ପାଇଛନ୍ତି, ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛ।" "ତୁମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ମୋହବଶ ତୁମେ ଏହା ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ।" "ନ ବଂଶରେ, ନ ରୂପରେ, ନ ଗୁଣରେ ମୈଥିଲୀ ମୋଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିମ୍ବା ସମାନ; ତଥାପି ମୋହ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହି କଥା ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।" "ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ମୈଥିଲୀ ରୂପେ ଆସିଥିଲା।" "ସୀତା ରୂପରେ ଜନ୍ମିଥିବା ମୃତ୍ୟୁକୁ ତୁମେ ଦୂରରୁ ନିକଟକୁ ଆଣିଲ; ଏବେ ମୈଥିଲୀ ଓ ରାମ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦ କରିବେ।" "କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଅଳ୍ପପୁଣ୍ୟବାନୀ ଏହି ଭୟାନକ ଶୋକସାଗରରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଛି, କୈଳାସ, ମନ୍ଦର, ମେରୁ ଓ ଚୈତ୍ରରଥ ଅରଣ୍ୟରେ।" "ତୁମ ସହ ଏହି ସବୁ ଦେବତାମୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲି, ଅପୂର୍ବ ମହିମାରେ ଶୋଭିତ ଉଡ଼ନ ରଥରେ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲି।