ଯୁଦ୍ଧର ମାଇଦାନରେ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣଙ୍କର ବିଶାଳ ଗଛଟି, ଯେଉଁଥିରେ ଦୃଢତା ଅଟୁଟ ଶାଖା, ମହାତପ ଫୁଲ ଭାବେ ଫୁଟିଥିଲା, ଏବଂ ଶୂରତା ତଳ ମୂଳ ଭାବେ ଦୃଢ ଭାବରେ ରହିଥିଲା, ସେଇ ଗଛଟି ରାଘବଙ୍କର ବାତାସରେ ଭୂମିରେ ବୁଝି ପଡିଲା। ରାବଣଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ଶଙ୍ଖ ଭଳି ଶିଙ୍ଗ, ବଂଶୀପ୍ରତି ବଂଶୀ, କ୍ରୋଧ ଏବଂ କୃପା ଦେଇଥିବା ହାତ ଏବଂ ବାହୁ, ଏହି ଶରୀରଟିକୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସିଂହ ନିଜେ ଧରିଥିଲେ; ଏହି ହାତୀ ଭଳି ରାବଣ ଏବେ ଭୂମିରେ ଶୁଇ ଅଛି। ରାବଣଙ୍କର ଶୂରତା ତାଙ୍କର ଉତ୍ସାହ ଏବଂ ପ୍ରଭାବର ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳିଥିଲା, ଶ୍ୱାସ ଧୁଆଁ ଭଳି, ନିଜ ଶକ୍ତି ଗର୍ବ ଭଳି ଥିଲା; ଯୁଦ୍ଧରେ ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ଅଗ୍ନିକୁ ରାମଙ୍କର ବର୍ଷା ମେଘ ନିମନ୍ତେ ବିଲିନ କରିଦେଲା। ସିଂହର ଝୁଟି, ବୃଷ ଭଳି କୁହା, ଗଣ୍ଡମୃଗ ଭଳି ଶିଙ୍ଗ, ବିଜୟୀ ହାତୀର ଚାଳ, ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ କାନ ଓ ଆଖି ଥିବା ରାକ୍ଷସ ବୃଷ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଭଳି ରାମଙ୍କର ହାତରେ ପଡିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ବିପ୍ଳବିତ ହୋଇ ଯୁକ୍ତି ଏବଂ ଦୃଢ ତଥ୍ୟ ଭିତ୍ତିକ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିବା ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ—“ଏହି ରାବଣ ବିନାଶ ହୋଇନାହିଁ, କିମ୍ବା ନିର୍ଜୀବ ନୁହେଁ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉତ୍ସାହରେ, ସେ ଭୟ ଛାଡି ଖସି ପଡିଛି। ଯେଉଁ ଯୋଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଗୌରବ ପାଇବା ଆଶାରେ ପଡିଥିବା, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁରେ ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜଣେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଦେବମାନେ ସହିତ ତିନି ଲୋକକୁ ଭୟଭୀତ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଏବେ କାଳ ଆସି ଯୋଗ ହୋଇଛି; ଏହି ସମୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବାର ନୁହେଁ। ଯୁଦ୍ଧରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୟ କେବେ ହୋଇନାହିଁ; ଏକ ନାୟକ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କୁ ମାରେ। ପୁରୁଣା ପଥ ଏହି, ଯୋଧାମାନେ ସମ୍ମାନ କରିଥିବା; ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡିଥିବା ଯୋଧା ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ନିଶ୍ଚିତତା ଦେଖି, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଧରି, ଦୁଃଖ ଛାଡି, ଏଠି ପରେ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ତାହା ଚିନ୍ତା କର।" ବିଭୀଷଣ ଦୁଃଖରେ ବିପ୍ଳବିତ ହୋଇ, ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କର ଭାଇ ପାଇଁ ଲାଭକର ଉପଦେଶ କହିଲେ—“ଏହି ରାବଣ, ଯେଉଁଥିକି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବମାନେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ହରାଇପାରିନଥିଲେ, ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲା, ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀ ସମୁଦ୍ର ତୀରରେ ଆସି ଭଙ୍ଗ ହେବା ଭଳି। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ପାଇଁ ଦାନ, ଭୋଗର ଆନନ୍ଦ, ଦାସମାନେ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା, ମିତ୍ରମାନେ ପାଇଁ ଧନ ଭରସା, ଶତ୍ରୁମାନେ ସହିତ ଦ୍ୱେଷ ଅନୁଭବ କରାଯାଇଥିଲା। ସେ ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଥିଲେ, ମହାତପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ବେଦରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲେ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶୂରତାରେ ପ୍ରଥମ; ଏବଂ ଯାହା କ୍ରିୟା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଉଚିତ, ସେମାନେ ତୁମ ଅନୁମତିରେ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।" ବିଭୀଷଣଙ୍କର କରୁଣା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା ରାମ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ ଚିତ୍ତରେ ଦିବ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିବା ଆଦେଶ ଦେଲେ। ରାମ କହିଲେ—“ଶତ୍ରୁତା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଶେଷ; ଆମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହୋଇଛି। ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା କର; ମୋର ମନ ତୁମର ଭଳି।” ଏବେ ଶୁଣ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏହି ମହାପୁରୁଷ ରାଘବଙ୍କ ହାତରେ ରାବଣଙ୍କ ନିପାତ ଘଟିବା ଖବର ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସ ମହିଳାମାନେ, ଦୁଃଖରେ ଶୋଷିତ ହୋଇ, ଅନ୍ତ:ପୁରରୁ ବାହାରି ଆସିଲେ। ପୁନିପୁନି ରୋକିବା ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଭୂମିରେ ଧୂଳିରେ ଲୁଟିଲେ, ଚୁଲ ଖୁଲିଗଲା, ଦୁଃଖରେ ବିପ୍ଳବିତ, ନିଜ ଛୁଆ ହରାଇଥିବା ଗାଈ ଭଳି। ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାର ଦେଇ ବାହାରି, ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିଜ ନିପାତ ଭାର୍ତ୍ତା ନାୟକଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ। ସେମାନେ ‘ଓ ମହାପୁରୁଷ!’ ଏବଂ ‘ହା, ଆମ ରକ୍ଷକ!’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା, ମାଟିରେ ମିଶିଥିବା ଭୂମିରେ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ପଡିଗଲେ। ଆଖିରେ ଲୁହା, ପତିର ଦୁଃଖରେ ବିପ୍ଳବିତ, ସେମାନେ ମୃତ ନାୟକ ହାତୀ ଭଳି ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ସେମାନେ ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଶାଳ ଦେହ, ମହାଶୂରତା, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ତା, ଭୂମିରେ ନିପାତ ହୋଇ ଅଜାନା କଜଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହିପରି, ଯୁଦ୍ଧ ଧୂଳିରେ ନିଜ ପତିକୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଳ ଲତା ଭଳି ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗରେ ପଡିଗଲେ। ଏକ ଜଣେ ଅତି ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଲୁହା ଫୁଟାଇଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ତାଙ୍କର ପାଦକୁ ଧରିଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଗଳାକୁ ଧରି ପଡିଗଲେ। ଏକ ଜଣେ ହାତ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ଲୁଟିଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମୃତ୍ୟୁ ମୁଖ ଦେଖି ଅଚେତନ ହୋଇଗଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମୁଣ୍ଡକୁ କୋଳରେ ରଖି, ମୁଖକୁ ଦେଖି ଲୁହା ଫୁଟାଇ, ଲୋଟସ ଭଳି ତାଙ୍କୁ ଲୁହାରେ ଭିଜାଇଲେ। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ବିପ୍ଳବିତ ହୋଇ, ରାବଣଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ନିପାତ ଦେଖି, ସେମାନେ ଅନେକ ଭାବରେ ଚିତ୍କାର କରି ଅଧିକ ଦୁଃଖ କରିଲେ। ଯେଉଁ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଭୟଭୀତ କରିଥିଲେ, ଯମକୁ ଭୟଭୀତ କରିଥିଲେ, କୁବେରଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ଛିନିଥିଲେ—ସେ ଏବେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିପାତ ହୋଇଛି। ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି, ଦେବମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟ ଆଣିଥିଲେ—ସେ ଏବେ ଭୂମିରେ ପଡିଛି। ଅସୁର, ଦେବ, ନାଗମାନେ ପାଇଁ ଅଭୟ ଥିଲେ—ଏବେ ଏକ ମାନବ ଠାରୁ ଭୟ ଆସିଛି। ଦେବମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେମନ, ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଅଉ ମାରିପାରିନଥିଲେ—ଏବେ ଏକ ମାନବ ଏକା ନିପାତ କରିଛି। ଦେବ, ଯକ୍ଷ, ଅସୁରମାନେ ମାରିପାରିନଥିଲେ—କିନ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦୂର୍ଗତି ଏକ ମାନବ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆଣିଛି। ଏଭଳି କହି, ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଶୋକ କରି, ପୁନିପୁନି ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ମିତ୍ରମାନେ ଦେଇଥିବା ସଦ୍ଉପଦେଶ ଶୁଣିନଥିଲା, ତେଣୁ ସୀତାଙ୍କୁ ଏଠି ଆଣିବା ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା, ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଅଉ ନିପାତ ହେଲେ, ଆମେ ଓ ସେ ନିଅଉ ଦୁଃଖରେ ପଡିଲୁ। ବିଭୀଷଣ ଭାଇ ସଦ୍ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶାରେ ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଭାବରେ ଦେଖିଲେ। ସୀତା, ଜନକ ତନୟା, ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେଇଥିଲେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଆମେ ନେଇନଥିଲୁ।