ରାମ ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରି, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ନିଜ ଜନସମୂହ ଓ ସେନା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଉଡ଼ି ଉଭୟ ଦେବତାମାନେ, ମହାବଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି, ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ଏହି ହେଉଛି ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକ ଶ୍ରୀମୟ ସର୍ଗ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ। ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ନିଜ ଭାଇ ରାବଣଙ୍କୁ ହତ ଓ ପରାଜିତ ଦେଖି, ବିଭୀଷଣ ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦିଗଲେ। ସେ ଶୋକାକୁଳ ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, "ହେ ବୀର, କୀର୍ତିମୟ, ଶୂର, ଚତୁର ଉପଦେଶକାରୀ, ତୁମେ କିପରି ଏହି ଭୂମିରେ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାୟୋଗ୍ୟ ଶୟା ଉପରେ ଶୟିତ ହୋଇଛ? ତୁମ ଦୀର୍ଘ ଓ ନିର୍ମଳ ଭୁଜ ଯାହା ଚୂଡ଼ାମଣି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏବଂ ତୁମ ମୁକୁଟ ଖସି ପଡ଼ିଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ତୁମ ତେଜ ମିଳିଗଲା।" "ଏହି ଘଟଣା ଆଜି ଘଟିଛି, ଯେଉଁଦିନ ତୁମେ ଅଭିଲାଷା ଓ ମୋହରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ମୁଁ ଏହା ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ମୋର ଉପଦେଶ ତୁମେ ମନେ ରଖି ନଥିଲା। ପ୍ରହସ୍ତ ଅହଂକାରରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ, ଅନ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧା, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ଅତିକାୟ, ନରାନ୍ତକ—କେହି ମୋର କଥା ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୂଲ୍ୟ ଦେଲେ ନାହିଁ। ଏବେ ଫଳ ଦେଖିଲା।" "ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ସେତୁ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଛି; ଧର୍ମର ଅବତାର ଅନ୍ତ; ଶୂରତାର ମୂଳ ଅନ୍ତ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ କରମାନ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଅନ୍ତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭୂମିରେ ବିଳୀନ; ଚନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ଧାରରେ ଏକା; ଚିତ୍ରଭାନୁର ତେଜ ନିର୍ବିକାର; ଦୃଢ଼ତା ଅନ୍ତ—ଏହି ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୀତି, ଭୂମିରେ ଚିହ୍ନି ମିଳିଛି।" "ଏବେ ଏହି ଜଗତରେ କଣ ଅଛି, ଯେଉଁ ରାକ୍ଷସ ବଘ ଯୁଦ୍ଧର ଧୂଳିରେ ଶୟିତ, ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ବିଦାୟ ନେଇଛି? ଦୃଢ଼ତା ତରୁର ଶାଖା, ତାପସ୍ୟାର ଫୁଲ, ଶୂରତାର ଗାଢ଼ ମୂଳ—ରାକ୍ଷସ ରାଜାର ଏହି ବୃକ୍ଷ ରାଘବର ବାୟୁରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି।" "ତେଜର ଶଙ୍ଖ, ବଂଶୀ ଉପରେ ବଂଶୀ, କ୍ରୋଧ ଓ ଦୟା ଦେବା ହାତ, ରାବଣଙ୍କ ଶରୀର ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଛି, ଏହି ହାତୀ ଏବେ ଭୂମିରେ ଶୟିତ।" "ପ୍ରତାପ ଓ ଉତ୍ସାହର ଅଗ୍ନିରେ ତାଙ୍କର ଶୂରତା ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶ୍ୱାସ ଧୂଆଁ ଭଳି, ନିଜ ପ୍ରଭା ଉପରେ ଗର୍ବିତ—ଏହି ରାକ୍ଷସ ଅଗ୍ନି ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ବୃଷ୍ଟିମେଘ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବିକାର।" "ସିଂହର ଝୁଲ, ବଳଦର କୁହୁ, ଗଣ୍ଡମୃଗର ଶଙ୍ଖ, ଅଜୟ ହାତୀର ଚାଳ, ରାକ୍ଷସ ବଳଦ, ଚଞ୍ଚଳ କାନ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ଚକ୍ଷୁ, ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ହାତୀକୁ ମାରିଛନ୍ତି।" ଏପରେ, ରାମ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଯଥାର୍ଥ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ତାଙ୍କୁ ଶୋକାକୁଳ ଦେଖି କହିଲେ, "ଏହି ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ନଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଉତ୍ସାହ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟ ନଥିଲା।" "ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ କୀର୍ତି ଆଶା କରି ମୃତ୍ୟୁ ଅନ୍ତେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ତେଉଁମାନେ ଏଭଳି ଶୋକ କରିନାହିଁ। ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବତାମାନେ, ତିନି ଲୋକ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଭୀତ ହେଉଥିଲେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଏବେ କାଳ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଏହି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଶୋକ କରିବା ଦିନ ନୁହେଁ।" "ଯୁଦ୍ଧରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୟ କେବେ ହୋଇନାହିଁ; ଏକ ନାୟକ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇଥାଏ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟକୁ ହତ କରିଥାଏ।" "ଏହି ପଥ ପ୍ରାଚୀନ ଆଚାର୍ୟମାନେ ଦେଇଥିଲେ, ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଏହାକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ଯୋଦ୍ଧାକୁ ଶୋକ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।" "ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣି, ତୁମେ ଦୁଃଖ ଭୁଲି, ଆଗକୁ କଣ କରିବା ଉଚିତ ଭାବିବା।" ତାପରେ, ଵିଭୀଷଣ ଦୁଃଖରେ ତଳି, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯେଉଁ ଦିନ ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିନାହିଁ, ତୁମେ ଏହି ମହାପ୍ରଭୁକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହରାଇଛ, ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ତାରଙ୍ଗ ଭଙ୍ଗ ହେବା ଭଳି।" "ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟବାସୀଙ୍କୁ ଦାନ, ଭୋଗ ଉପଭୋଗ, ଦାସମାନେ ଦୟା, ମିତ୍ରମାନେ ଧନ ଭଣ୍ଡାର, ଶତ୍ରୁମାନେ ଶତ୍ରୁତା ରଖିଥିଲେ।" "ସେ ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଭଳି, ତାପସ୍ୟା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବେଦର ଜ୍ଞାନୀ, କର୍ମ ଓ ଶୂରତାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏବେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦାନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ତୁମ ଅନୁମତି ଦିଅ।" ଏପରେ, ମହାତ୍ମା ରାମ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଦୟାମୟ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଆତ୍ମା ଅନ୍ତରେ ଅବିକାର ରଖି, ଦିବ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ। "ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ବିରୋଧ ଶେଷ; ଆମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ; ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର; ମୋର ମତ ତୁମର ମତ।" ଏହା ପରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାବଣଙ୍କୁ ରାମ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେବା ଖବର ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସୀମାନେ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ବାହାରିଗଲେ। ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୂମିର ଧୂଳିରେ ଲୁଡ଼ିଗଲେ, ଚୁଲ ଖୋଲା, ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦିଗଲେ, ନିଝ ଛାନ୍ଦା ହରାଇଥିବା ଗାଈ ଭଳି। ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ହତ ସ୍ୱାମୀକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ। "ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜକୁମାର!" "ହେ ଆମର ରକ୍ଷକ!" ଏମିତି ଚିତ୍କାର କରି, ରକ୍ତ ଓ ମାଟିରେ ରଙ୍ଗିଥିବା ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ତାଙ୍କର ଶବକୁ ଆଲିଂଗନ କଲେ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ୱାମୀ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦି, ମୃତ୍ ନାୟକ ହାତୀର ମହିଳା ଭଳି ହାହାକାର କଲେ। ସେମାନେ ରାବଣଙ୍କୁ, ମହାକାୟ, ଶୂରତା, ତେଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୂମିରେ ଶୟିତ, କଳିକା ଭଣ୍ଡାର ଭଳି ଦେଖିଲେ। ଅଚାନକ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଯୁଦ୍ଧର ଧୂଳିରେ ଶୟିତ ଦେଖି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ ବନ ଲତା ଭଳି ପଡ଼ିଗଲେ। କିଏ ଆଲିଂଗନ କରି ବିନ୍ଦି, କିଏ ଚରଣ ଧରି, କିଏ ଗଳାକୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଧରି ରଖିଲେ। କିଏ ହାତ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ଲୁଡ଼ିଗଲେ; ଅନ୍ୟ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ ମୁହଁ ଦେଖି ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। କିଏ ମୁଣ୍ଡ କୋଳରେ ରଖି, ମୁହଁକୁ ଦେଖି ଅଶ୍ରୁ ଦେଇ ପ୍ରାଣ ଦେଉଥିଲେ, ଜଳ ଭଳି ଅଶ୍ରୁ ଫୁଟିଲା। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦି, ଭୂମିରେ ଶୟିତ ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ହାହାକାର କଲେ।