ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ବିପୁଳ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହୋଇ, ସଚେତନ ଓ ଏକାଗ୍ର ମନେ ରାବଣଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ବାଣର ଝଡ଼ ଝଡ଼ାଇଲେ। ରାବଣ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ତାଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି, ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଗଦା ଓ ମୁଷଳର ଝଡ଼ ବର୍ଷାଇଲେ। ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଓ ଉତ୍ତେଜନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଓ ପର୍ବତ ଉପରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ବିଶାଳ ଯୁଦ୍ଧ ସମଗ୍ର ରାତି ଜୁଗୁ ଚାଲିଲା, ଯାହାକୁ ଦେବ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖିଲେ। ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ରାତି, ଦିନ କିମ୍ବା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବି ବିରତି ଆସିଲା ନାହିଁ। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଓ ରାକ୍ଷସରାଜ ମଧ୍ୟରେ କେହି ବି ଜୟ ପାଇଲେ ନାହିଁ ଦେଖି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମହାନ ସାରଥି ମାତଳି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ— ସେଠି ମାତଳି ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେଇଲେ, "ବୀର, କାହିଁକି ଏହିପରି ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଛ? ତାଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ପୂର୍ବଜ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କର, ହେ ପ୍ରଭୁ; ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ସମୟର କଥା କହିଥିଲେ, ସେହି ସମୟ ଏବେ ଆସିଛି।" ମାତଳିଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାମ ଏକ ଦେଦୀପ୍ୟମାନ ବାଣ ଉଠାଇଲେ, ଯାହା ସର୍ପ ଭଳି ଫୁସ୍ଫୁସ୍ କରୁଥିଲା। ଏହି ବାଣ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅପରାଜେୟ, ଯାହା ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାମଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ। ବାଣର ଦଣ୍ଡରେ ବାୟୁ, ମୁଣ୍ଡରେ ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶରୀରରେ ଆକାଶ, ଓ ଏହାର ଓଜନ ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦରା ପର୍ବତ ସମାନ। ଏହି ବାଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭା ଭଳି ଦେଦୀପ୍ୟମାନ, ସୁନ୍ଦର ଓ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି। କାଳାଗ୍ନି ସମାନ ଦହୁଥିବା, ଧୂମ୍ର, ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ସଦୃଶ, ଏହା ମନୁଷ୍ୟ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ସମୂହକୁ ଭେଦିବାରେ କ୍ଷମ। ଦ୍ୱାର, ଦଣ୍ଡ, ପର୍ବତ ଭେଦିବାରେ ଏହାର ଶକ୍ତି ଅପାର, ରକ୍ତ ଓ ଚର୍ବିରେ ଲିପ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଅପରାଜେୟ। ବଜ୍ର ସମାନ କଠିନ, ଭୟାନକ ଧ୍ୱନି, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଇନ୍ଧନରେ ଦାହମାନ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା, ସର୍ପ ଭଳି ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା। ଏହି ବାଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭୟ ଆଣେ, କଉ, ଗୃଧ୍ର, କଦଳୀ, ଶ୍ୱାନ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିତ୍ୟ ଆହାର ଯୋଗାଏ। ବାଣଟି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଭୟ ନାଶକ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ହରଣକାରୀ, ଏବଂ ନିଜକୁ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା। ରାମ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣକୁ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧି କରି, ନିୟମାନୁସାରେ ଧନୁଷ ଉପରେ ଧରିଲେ। ଏହି ବାଣ ଧନୁଷରେ ଧରାଯିବା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଧରଣୀ କମ୍ପିତ ହେଲା। ତାପରେ ରାମ, ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଧନୁଷକୁ ଚାପି ଏହି ମହାବିଧ୍ୱଂସୀ ବାଣ ରାବଣଙ୍କ ଜୀବନ୍ଦାୟିନୀ ଅଙ୍ଗକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଛାଡ଼ିଲେ। ବଜ୍ର ସମାନ ଅପରାଜୟ, ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ବାଣ ରାବଣଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ପଡ଼ିଲା। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଣ ରାବଣଙ୍କ ହୃଦୟ ଭେଦି, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ନିଅନ୍ତୁଆ ଭାବେ ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା। ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଏହି ବାଣ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ଶାନ୍ତ ଭାବେ ପୁଣି ତୁଣୀରେ ଫେରିଗଲା। ମୃତ ରାବଣଙ୍କ ହାତରୁ ଧନୁଷ ସହିତ ବାଣ ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲା, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଉଡ଼ିଗଲା। ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ରାବଣ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବନ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ରଥରୁ ଭୂମିକୁ ଢଳିପଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ବଜ୍ର ଘାତରେ ଭୃତ୍ରା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ। ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଅବଶିଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ନେତୃତ୍ୱ ହୀନ ଓ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଚାରିପଟେ ପଳାଇଗଲେ। ବାଣରମାନେ ଗଛ ଧରି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି, ଦଶମୁଖ ରାବଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ଜୟ ଉଲ୍ଲାସରେ ଗର୍ଜନ କଲେ। ଉଲ୍ଲାସିତ ବାଣରମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଲଙ୍କାକୁ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁରୁ ଅଶ୍ରୁ ବହୁଥିଲା, ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରୟ ହରାଇଥିଲେ। ତାପରେ ବାଣରମାନେ ବଡ଼ ଉଲ୍ଲାସରେ ରାମଙ୍କ ବିଜୟ ଓ ରାବଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଘୋଷଣା କରି ଜୟଧ୍ୱନି ଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦୁନ୍ଦୁଭି ମଧୁର ଧ୍ୱନି କଲା, ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧି ଶୀତଳ ବାତାସ ବହିଲା। ଆକାଶରୁ ଫୁଲ ଝଡ଼ି ରାମଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଶୋଭାମୟ। ଦେବମାନେ ଆକାଶରୁ "ଶାଭାସ୍! ଶାଭାସ୍!" ବୋଲି ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ରାବଣଙ୍କ ବିନାଶ ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ଓ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ରାମ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରି, ସୁଗ୍ରୀବ, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କଲେ। ବାୟୁଦେବଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗଣ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା, ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ହେଲା, ଭୂମି କମ୍ପିବା ବନ୍ଦ ହେଲା, ବାତାସ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତେଜସ୍ବୀ ଭାବେ ତାପିଲେ। ଏହାପରେ ସୁଗ୍ରୀବ, ବିଭୀଷଣ, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ତାଙ୍କର ବିଶିଷ୍ଟ ସହଚରମାନେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଆନନ୍ଦିତ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଇ, ତାଙ୍କ ବିଜୟ ଉପଲକ୍ଷେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହେଇ ଆସିଲେ।