ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାମ ଓ ରାବଣ ଦୁହେଁ ତାଙ୍କର ରଥଚାଳନାର ଦକ୍ଷତା ଦେଖାଇ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଚଳାଚଳ କରି, ପ୍ରତିପକ୍ଷକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ମହାବୀର ସମାନ ବେଗ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିଲେ, ପଛକୁ ହଟୁଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥରୁ ଅଗଣିତ ବାଣ ମାରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ବଜ୍ରପାତ ସହ ମେଘମାଳା ପରି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଯୁଦ୍ଧର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଚଳାଚଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏକ ସମୟରେ, ଦୁଇଁ ରଥ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ, ଘୋଡ଼ାମାନେ ପ୍ରତିପକ୍ଷ ଦିଗରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦାଉଡ଼ୁଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ଦୁହିଁ ରଥର ଧ୍ୱଜ ଏକାଉଠି ହେଲା। ତାହାପରେ ରାମ ତାଙ୍କର ଧନୁରୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ି ରାବଣଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଚାରିଟି ଦହୁଁଥିବା ବାଣରେ ରାମ ରାବଣଙ୍କ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ପଛକୁ ହଟାଇଦେଲେ। ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ପଛକୁ ହଟିଯିବାରେ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ରୋଷାବେଶରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ରାଘବଙ୍କୁ ମାରିଲେ। ରାବଣଙ୍କ ବାଣର ଘାତରେ ମଧ୍ୟ ରାଘବଙ୍କ ମନେ କୌଣସି ବ୍ୟାକୁଳତା ନ ଦେଖାଗଲା; ସେ ପୁନି ବଜ୍ରପାତ ସମ ଧ୍ୱନି ଦେଇ ବାଣ ଛାଡ଼ିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତା'ପରେ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ବଜ୍ରଧାରୀ ଦେବତାଙ୍କ ରଥଚାଳକ ମାତଳିଙ୍କ ଦେହକୁ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ବାଣ ମାରିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ବାଣ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ମାତଳି ଯୁଦ୍ଧରେ କୌଣସି ଭୟ କିମ୍ବା ବ୍ୟାକୁଳତା ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଆକ୍ରମଣରେ ନିଜ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରାଘବ ବିଶାଳ ବାଣବର୍ଷା କରି ଶତ୍ରୁକୁ ପଛକୁ ହଟାଇଦେଲେ—କେବଳ ବିଶି, ତିରିଶି, ଷାଠି ନୁହେଁ, ଶତଶଃ, ସହସ୍ରଶଃ ବାଣରେ ରାବଣଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହି ଦେଖି ରାବଣ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ରଥରେ ଦଣ୍ଡ, ଗଦା ଓ ଅସ୍ତ୍ରର ବର୍ଷା କରି ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ହୋଇଉଠିଲା। ଗଦା, ଦଣ୍ଡ, ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ଓ ପଙ୍କ ମିଶି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେପରି ଧ୍ୱନି ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ପଖା ଥିବା ବାଣର ବେଗରେ ସାତ ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତାଳିତ ହେଉଥିଲା। ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତାଳିତ ହେବାରେ ନିମ୍ନଲୋକରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ଦାନବ ଓ ହଜାର ହଜାର ନାଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିପନ୍ନ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ ପୃଥିବୀ ସହ ତାଙ୍କର ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଭୟରେ କମ୍ପିଉଠିଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଦେଲେ, ପବନ ଚାଲିବା ବନ୍ଦ ହେଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ମହାର୍ଷି, କିନ୍ନର ଓ ବଳଶାଳୀ ନାଗମାନେ ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ଆବୃତ ହେଉଥିଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—"ଗାଁଁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚିରକାଳ ଅବିକଳ ରହୁ, ରାକ୍ଷସପତି ରାବଣ ଉପରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଘବ ଜୟୀ ହେଉନ୍ତୁ।" ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଦେବତା ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଏହି ଅପୂର୍ବ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଲାଗିଲା ଯେ ଆକାଶ ମାନେ ଆକାଶ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ସମୁଦ୍ର ମାନେ ସମୁଦ୍ର ଅଟୁଟ ରହିଛି। ସମସ୍ତେ କହୁଥିଲେ—ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଯେଉଁପରି ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଛି, ଏମିତି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ। ତା'ପରେ କ୍ରୋଧରେ ଅତିଶୟ ବଳଶାଳୀ ରାମ, ରଘୁବଂଶର ମହିମା ବଢ଼ାଇବାକୁ, ତାଙ୍କ ଧନୁରେ ସର୍ପ ସମ ବିଷାକ୍ତ ଏକ ବାଣ ଲଗାଇଲେ। ସେ ବାଣ ଛାଡ଼ି ରାବଣଙ୍କ ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ଶୋଭିତ ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଦେଲେ; ସେଇ ମୁଣ୍ଡ ତିନି ଲୋକ ଦେଖିଥିବା ଭଳି ଭୂମିରେ ଖସି ପଡ଼ିଲା। କିନ୍ତୁ ତୁରନ୍ତ ଏକ ଏପରି ଅନ୍ୟ ମୁଣ୍ଡ ରାବଣଙ୍କ ଦେହରୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ରାମ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ତୀବ୍ର ବେଗରେ କାଟି ଦେଲେ। ପୁନି ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁଣ୍ଡ ବାଣରେ କାଟାଗଲା, କିନ୍ତୁ ତୁରନ୍ତ ଅନ୍ୟ ଏକ ମୁଣ୍ଡ ବିକାଶ ପାଇଲା। ଏହିପରି ରାମଙ୍କ ବାଣ ବଜ୍ରପାତ ସମ ହୋଇ ଏକ ଏକ କରି ଶତାଧିକ ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ରାବଣଙ୍କ ଶେଷ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଥିବା କୌଣସି ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରର ଆଧିପତ୍ୟ ଥିବା, କୌସଳ୍ୟାନନ୍ଦନ ରାଘବ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ: "ଏହି ବାଣମାନେ ମାରୀଚ, ଖର, ଦୂଷଣଙ୍କୁ ମାରିଥିଲେ; ବିରାଧକୁ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପାହାଡ଼ରେ, କବନ୍ଧକୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ, ଶାଳବୃକ୍ଷ ଓ ପାହାଡ଼କୁ ଧ୍ଵଂସ କରିଥିଲେ, ବାଲି ଓ ଉତ୍ତାଳ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ କରିଥିଲେ। ମୋର ସମସ୍ତ ବାଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପରାଜୟ ଥିଲେ; ତେବେ ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ତେଜ ହୀନ ରାବଣଙ୍କୁ ଏମିତି ଅସର୍ବଶକ୍ତି କାହିଁକି?" ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି ଏବଂ ସଚେତନ ରହି ରାଘବ ପୁନି ବାଣର ବର୍ଷାରେ ରାବଣଙ୍କ ଛାତିକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ରାବଣ ମଧ୍ୟ, ରାକ୍ଷସମହାରାଜ ଭାବେ, ତାଙ୍କ ରଥରେ ଦଣ୍ଡ, ଗଦା ଓ ଅସ୍ତ୍ର ରେ ରାମଙ୍କୁ ପୁନି ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ତ୍ରିଭୁବନରେ ଗଗନ, ଭୂମି ଓ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ବିଶାଳ ଯୁଦ୍ଧ ସମସ୍ତ ରାତି ଚାଲିଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବତା, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଦିନ, ରାତି କିମ୍ବା କ୍ଷଣମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ରାମ ନ ଥିଲା; ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଅବିରତ ଚାଲିଥିଲା। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଓ ରାକ୍ଷସରାଜ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ କେହି ବିଜୟୀ ହେଉନଥିବା ଦେଖି, ଦେବତାଙ୍କ ମହାନ ରଥଚାଳକ ମାତଳି ଯୁଦ୍ଧପ୍ରିୟ ରାମଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ କଥା କହିଲେ। ଏଠିଏ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ, ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଅଷ୍ଟମ ସର୍ଗ ପଢ଼ାଯାଉ। ତା'ପରେ ମାତଳି ଏହି ସମୟରେ ରାଘବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଇଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଅନବଧାନ ଥିଲେ—"ବୀର, ତୁମେ ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ କାହିଁକି ଅନୁସରଣ କରୁଛ? ତାଙ୍କ ନଶ୍ୱ ହେବା ପାଇଁ ପୂର୍ବଜ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼। ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ମୂହୂର୍ତ୍ତର କଥା କହିଥିଲେ, ସେଥିରେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତ ଆସିସାରିଛି।" ମାତଳିଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ ଏକ ଦହୁଁଥିବା, ସର୍ପ ଭଳି ଫୁସ୍କୁଥିବା ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଲେ।