କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ, ହସିଥିବା ପ୍ରାୟ ଶାନ୍ତ ମୁହଁରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଧନୁରେ ଲଗାଇ ଶତ-ଶତ, ସହସ୍ର-ସହସ୍ର ବାଣ ଛାଡିଲେ। ଏହା ଦେଖି ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ମଧ୍ୟ ନିଜ ବାଣମାଳାରେ ଆକାଶକୁ ଆଛାଦିତ କରିଦେଲେ। ଦୁଇ ମହାବୀରଙ୍କ ବାଣବୃଷ୍ଟି ଆକାଶକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଦିଗନ୍ତ ଭଳି ପ୍ରତୀତି ଦେଲା—ଏଠାରେ କୌଣସି ବାଣ ଅନବଶ୍ୟକ ନଥିଲା, କୌଣସି ବାଣ ନିଷ୍ଫଳ ହେଲା ନାହିଁ, ବା ବିପଥେ ଗଲା ନାହିଁ। ଏମିତି ଦୁଇଁଝଣେ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ବାଣ ପ୍ରତିପ୍ରତି ଆଘାତ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲା। ରାମ ଓ ରାବଣ ଏପରି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱାସହୀନ ହେଇପଡ଼ିଥିଲା। ସେମାନେ ଅବିରତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, କେବେ ବାମ, କେବେ ଡାହାଣକୁ ଚଳିଥିଲେ, ଭୟଙ୍କର ବାଣମାଳାରେ ଆକାଶ ଅନ୍ଧକାର ହେଇଯାଉଥିଲା। ରାମ ରାବଣଙ୍କ ଘୋଡ଼ାକୁ, ରାବଣ ରାମଙ୍କ ଘୋଡ଼ାକୁ ଆଘାତ କରିଥିଲେ—ଏପରି ଦୁଇଁଝଣେ ପରସ୍ପରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଦୁହେଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଉତ୍କଟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲିପ୍ତ ହେଲେ; କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ ଭୟାନକ ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ହୋଇଉଠିଲା। ଏପରି ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦେଖୁଥିଲେ, ହୃଦୟ ଚମତ୍କୃତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ଦୁଇଁଝଣେ ଉତ୍ତମ ରଥରେ ଅଗ୍ନିପରି କ୍ରୋଧରେ ଏକାଉପରେ ଏକ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ, ପରସ୍ପର ବିନାଶ ପାଇଁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିବଦ୍ଧ ହୋଇ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ବୃତ୍ତ, ରେଖା ଭଳି ଚଳି, ଆଗକୁ ଯାଉଥିଲେ, ପଛକୁ ହଟିଥିଲେ, ରଥଚଳନର ନାନା ଚାଳ କୌଶଳ ଦେଖାଇ ଏକାଉପରେ ଏକ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଗତି ଓ ଶକ୍ତିରେ ସମାନ ଥିଲେ; ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥରୁ ବାଣର ଝଡ଼ ଛାଡି ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରୁଥିଲେ। ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ବର୍ଷାଣ୍ଡ ମେଘମାନଙ୍କ ଭଳି ଚଳିଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଚଳନ ଦେଖାଉଥିଲେ। ପୁନଃ, ଦୁଇଁଝଣେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ହୋଇ ରଥର ଯୋକ୍ତ୍ର ସିଧାକରି ଦଣ୍ଡାଦଣ୍ଡି ଦେଖାଉଥିଲେ, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ମୁହଁ ପ୍ରତିପକ୍ଷରେ ଥିଲା। ସେଇ ସମୟରେ ଦୁହେଁର ପତାକା ଏକାଉପରେ ଏକ ଲଗିଗଲା। ତାହାପରେ ରାମ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଧନୁରୁ ଛାଡି ରାବଣଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ। ଚାରିଟି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବାଣରେ ରାବଣଙ୍କ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ପଛକୁ ହଟାଇଦେଲେ। ଘୋଡ଼ାମାନେ ଭୟରେ ହଟିଯାଉଥିବାରେ, ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ରାଘବଙ୍କୁ ଛାଡିଲେ। ରାମ ଦୃଢ଼ ଆଘାତ ପାଇଥିଲେ, ତଥାପି ସେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ; ପୁନଃ ମହାନାଦ ବାଣ ଛାଡିଲେ। ତେବେ ରାବଣ ଦ୍ରୁତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥୀ ମାତଳିଙ୍କ ଦେହକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଆଘାତ କଲେ। ଯଦିଓ ଏହି ବାଣମାନେ ମାତଳିଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲା, ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଳ୍ପମାତ୍ର ଅସ୍ଥିରତା ବା ବେଦନା ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଆକ୍ରମଣରେ ମାତଳି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ତେବେ ରାଘବ ଶତ-ଶତ ବାଣରେ ଶତ୍ରୁକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଦୁଇଶ, ତିନିଶ, ଷଠି, ସହସ୍ର-ସହସ୍ର ବାଣ ଝଡ଼ିଲେ। ରାଘବ ନିଜ ବିରୋଧୀ ରଥକୁ ଶତ-ଶତ ବାଣରେ ଆଘାତ କଲେ। ରାବଣ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମହାରାଜା, କ୍ରୋଧରେ ପୁଣି ରଥରୁ ରାମଙ୍କୁ ଗଦା ଓ ମୁଶଳ ମାଳାରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହାରେ ପୁଣି ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଗଦା, ମୁଶଳ, ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ଓ ବାଣମାଳାର ଗର୍ଜନରେ ସପ୍ତ ସମୁଦ୍ର ବିକ୍ଷୋଭିତ ହେଇଗଲା। ଏହି ସମୁଦ୍ର ବିକ୍ଷୋଭରେ ପାତାଳବାସୀ ଦାନବମାନେ ଓ ହଜାର-ହଜାର ନାଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲେଶିତ ହେଲେ। ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ଉଦ୍ୟାନ କମ୍ପିତ ହେଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଲେ, ପବନ ବହିଲା ନାହିଁ। ଏହି ଭୟାନକ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ମହାର୍ଷି, କିନ୍ନର ଓ ମହାନାଗମାନେ ଭୟାନ୍ବିତ ହେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ: "ଗାଉଁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ଏହି ଲୋକମାନେ ଚିରକାଳ ଅବିକଳ ରୁହନ୍ତୁ; ରାଘବ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱର ରାବଣଙ୍କୁ ଜୟ କରନ୍ତୁ।" ଏପରି ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦେବତା ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖୁଥିଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖି, ଆକାଶକୁ ଆକାଶ, ସମୁଦ୍ରକୁ ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଦେଖିଥିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧକୁ ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଭଳି ମନେ କରି, ଚମତ୍କୃତିରେ ଦେଖୁଥିଲେ। ତେବେ, କ୍ରୋଧରେ ମହାବାହୁ ରାମ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରୀବୃଦ୍ଧିକର୍ତ୍ତା, ଧନୁରେ ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ସମାନ ବାଣ ଲଗାଇଲେ। ସେଠିଏ ରାବଣଙ୍କ ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳଯୁକ୍ତ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ; ସେଇ କଟାମୁଣ୍ଡ ତିନି ଲୋକ ଦେଖିଲେ। କିନ୍ତୁ ତୁରନ୍ତ ଏକ ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ମୁଣ୍ଡ ରାବଣଙ୍କୁ ଉପଜିଗଲା; ରାମ ତାହାକୁ ତୁରନ୍ତ ପୁଣି କାଟିଦେଲେ। ଏହିପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁଣ୍ଡ ଯୁଦ୍ଧରେ ବାଣରେ ବିଛିନ୍ନ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ତୁରନ୍ତ ଆଉ ଏକ ମୁଣ୍ଡ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ବଜ୍ରସମ ବାଣରେ କାଟିଦେଲେ; ଏପରି ଶତମୁଣ୍ଡ ଚମକୁଥିବା ମୁଣ୍ଡ ବିଛିନ୍ନ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ରାବଣଙ୍କ ଶେଷ କେଉଁଠି, ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଅନ୍ତ କେଉଁଠି, କୌଣସି ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ତେବେ କୌଶଳ୍ୟାନନ୍ଦନ ରାଘବ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରର ଅଧିପତି, ଅନେକ ବାଣ ଧାରଣ କରି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ: ଏହି ବାଣମାନେ ମାରୀଚ, ଖର, ଦୂଷଣଙ୍କୁ ହତ କରିଥିଲେ; ବିରାଧକୁ କ୍ରଞ୍ଚ ମାର୍ଗରେ, କବନ୍ଧକୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ, ଶାଳବୃକ୍ଷ ଓ ପାହାଡ଼ ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲେ, ବାଲୀ ଓ ଉତ୍କଳିତ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ବାଣ ଦମନ କରିଥିଲେ। ମୋ ବାଣମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ କଦାଚିତ୍ ଅସଫଳ ହୋଇନାହାନ୍ତି; ତେବେ ଏହି ଅନ୍ଦୁର୍ବଳ ରାବଣଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ କାହିଁକି ଏମିତି ନିଷ୍ଫଳ ହେଉଛନ୍ତି?—ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ରାଘବ ଲୀନ ହେଇଯାଉଥିଲେ।