ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ମହାସଂଗ୍ରାମ ରଣଭୂମିରେ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କ ରୋଷରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ପ୍ରତାପରେ ଗର୍ବିତ ରାବଣ ବିପୁଳ କ୍ରୋଧରେ ଆବେଶିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଆଖି ରୋଷରେ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଉଠାଇ, ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ ବିକଟ ଆକ୍ରମଣ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ହଜାର-ହଜାର ବାଣର ଝରଣା ବର୍ଷାଇ, ମେଘ ଭଳି ଆକାଶରୁ ବର୍ଷା କରି, ରାଘବଙ୍କୁ ବାଣରେ ଢେଉଁଥିଲେ, ଯେପରି ଜଳରେ ଏକ ହ୍ରଦ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଧନୁଷରୁ ଛୁଟିଥିବା ବାଣର ଜାଲରେ ଘେରା ହେବା ସତ୍ୱେ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଅଚଳ ରହିଲେ, ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅନଡ଼ିତ ରହିଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ସୁଦୃଢ଼ ରହି, ରାମ ନିଜ ବାଣରେ ତାହାକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭଳି ବାଣ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ତାଙ୍କର ପରାକ୍ରମ କେବେ ହ୍ରାସ ପାଇଲା ନାହିଁ। ତେବେ ରାତିର ଚର ରାବଣ, ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ହସ୍ତରେ, ବିରାଟ ଆତ୍ମା ବିଶିଷ୍ଟ ରାଘବଙ୍କ ଛାତିରେ ହଜାର-ହଜାର ବାଣ ମାରିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ଦେହ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିନ ହେଇଯାଇଥିଲା, ଜଣେ ବଡ଼ କିଂଶୁକ ଗଛ ଭଳି ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହେଉଥିଲେ। ବାଣର ଘାତରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ବିପୁଳ ଉର୍ଜ୍ଜାବାନ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାଣ ଧରିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷକାଳର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ଓ ରାବଣ, ଉଭୟେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ, ବାଣର ଅନ୍ଧକାରରେ ଏକାଉଁକୁ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ। ତେବେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ, କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ହସି କଠୋର କଥା ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ— “ତୁମେ ଜନସ୍ଥାନରୁ ମୋ ଜୀବନ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅସହାୟତାରେ ଚୋରି କରି ନେଇଥିଲ, ରାକ୍ଷସମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ, ତୁମେ କେବେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହଁ। ବନରେ ଏକା ଓ ଦୁଃଖିତ ଥିବା ବୈଦେହୀକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଅପହରଣ କରି, ତୁମେ ନିଜକୁ ବୀର ଭାବୁଛ। ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ନାରୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି ଓ ପରସ୍ତ୍ରୀ ସମୀପକୁ ଯାଇ, ଏହି ଘୃଣିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ବୀରତା ଭାବୁଛ। ଆଚରଣରେ ଅସ୍ଥିର, ଲଜ୍ଜାହୀନ, ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରି, ଅହଂକାରରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଛ, ତଥାପି ନିଜକୁ ବୀର ଭାବୁଛ। ଭାଇଙ୍କ ଧନ ଓ ସାହାଯ୍ୟରେ ଆର୍ଜିତ କୀର୍ତ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଶଂସା ତୁମେ ଲାଗିଛ। ଏବେ ତୁମର ଏହି ଅହଂକାରୀ କାମର ବିପୁଳ ଫଳ ଭୋଗ କର। ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ମନ, ଚୋରଭଳି ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରି ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କର ନାହିଁ, ତଥାପି ନିଜକୁ ବୀର ଭାବୁଛ। ଯଦି ମୋ ସାମ୍ନାରେ ବଳପୂର୍ବକ ସୀତାକୁ ଅପମାନ କରିଥାନ୍ତୁ, ତେବେ ମୋ ବାଣରେ ତୁମର ଭାଇ ଖରଙ୍କ ନିଧନ ଦେଖିଥାନ୍ତୁ। ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିପାଇଛି, ମୂଢ଼ମତି, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେବି। ଆଜି ମୋ ବାଣରେ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ଯୁଦ୍ଧଭୂମିର ଧୂଳିରେ ପଡ଼ି ମାଂସଭୋଜୀ ପଶୁମାନେ ଟାଣି ନେବେ। ତୁମେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ, ରାବଣ, ଗୃଧ୍ରମାନେ ତୁମର ରକ୍ତ ପିଇବେ, ଯେଉଁଥିରେ ବାଣର ଘାତରୁ ରକ୍ତ ବହିଯିବ। ମୋ ବାଣରେ ହତ ହୋଇ, ତୁମେ ମୃତ ଥିବାବେଳେ, ପକ୍ଷୀମାନେ ତୁମର ଅନ୍ତ୍ରା ଟାଣି ନେବେ, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ସାପକୁ ଟାଣି ନେଉଛନ୍ତି।” ଏପରି କହି, ଶତ୍ରୁଦଳନ ଶୂର ବୀର ରାମ, ନିକଟରେ ଦ଼ଢ଼ିଥିବା ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣଙ୍କୁ ବାଣର ଝଡ଼ ମାରିଲେ। ରାମଙ୍କର ଶକ୍ତି, ପ୍ରାକ୍ରମ ଓ ଯୁଦ୍ଧର ଆନନ୍ଦ ଦୁଗୁଣା ହେଲା, ତାଙ୍କ ବିଧ୍ୱଂସକ ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ବଢ଼ିଗଲା। ଏହି ସମୟରେ ସେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ନିଜ ମନର ମଙ୍ଗଳ ସଂକେତ ଦେଖାଯାଉଛି, ତେଣୁ ରାକ୍ଷସ ଦଳନୀ ରାମ ରାବଣଙ୍କୁ ଅଧିକ ଦବାଉଛନ୍ତି। ବନର ମାକଡ଼ମାନେ ପଥର ବର୍ଷାଇ ଓ ରାଘବଙ୍କ ବାଣରେ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଅସ୍ତ୍ର ଚଳାଇପାରୁନଥିଲେ, ଧନୁଷ ତାଣିପାରୁନଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଶୁନ୍ୟ ହେଲା, ସେ ପ୍ରତିରୋଧ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛୁଟିଥିବା ବାଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଗତି କରୁଥିଲା—ମୃତ୍ୟୁ ସମୟ ଆସିଗଲା ଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାବଣଙ୍କ ସାରଥି, ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ଦେଖିଲେ ରାଜା ଅଶକ୍ତ ଓ ଅବସ୍ଥିତ, ଦେଖି ତାଙ୍କ ରଥକୁ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ପଛକୁ ଆଣିଦେଲେ। ଭୟରେ, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନାର ରଥକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ନଷ୍ଟ ଓ ତାଙ୍କୁ ଚୁତ୍ସ୍ନ ଦେଖି, ସାରଥି ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଛାଡ଼ି ଚଲିଗଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏବେ ରାବଣ, ଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁର ଚାପରେ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଆଖିରେ, ତାଙ୍କ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ— “ତୁମେ ଦୁର୍ବଳ, ଶକ୍ତିହୀନ, ପୁରୁଷତ୍ୱ ନାହିଁ, ଭୟଭୀତ ଓ ଉତ୍ସାହ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛ। ମନ୍ତ୍ରବଳରେ ତ୍ୟାଗିତ, ଅସ୍ତ୍ରରେ ପରାଜିତ, ତୁମେ ମୋ ମନ ଅନୁସାରେ ନ ଚଲି ନିଜ ମନରେ କାମ କରୁଛ, ମୂର୍ଖ। କାହିଁକି ମୋ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ନ ଚଲି, ମୋ ଶତ୍ରୁ ସାମ୍ନାରେ ମୋ ଚାହିଦା ଅଗ୍ରହଣ କରି, ରଥକୁ ପଛକୁ ନେଲ? ତୁମ ଦ୍ୱାରା, ଅପବିତ୍ର, ମୋ ଦୀର୍ଘ ଅର୍ଜିତ କୀର୍ତ୍ତି, ପ୍ରାକ୍ରମ, ଶକ୍ତି ଓ ବିଶ୍ୱାସ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା। ମୋ ଶତ୍ରୁ, ଶକ୍ତି ଓ କୌଶଳରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଥିଏ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆଗ୍ରହ କରେ, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମୁଁ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ତୁମେ ମୋତେ କପିତ୍ୱ କରିଦେଲ। ଯଦି ଏହା ଭ୍ରମବଶତ ନୁହଁ, ଦୁଷ୍ଟମନ, ତେବେ ମୋ ସନ୍ଦେହ ସତ୍ୟ—ତୁମେ ଶତ୍ରୁ ପକ୍ଷରୁ ମିତ ହୋଇଛ। ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ମିତ୍ର ପ୍ରତି ଉଚିତ ନୁହଁ, ଏହା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଉଚିତ, କାରଣ ତୁମେ ଏହି କାମ କରିଛ।” ଏହିପରି ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଏବଂ କ୍ରୋଧ ରଣଭୂମିରେ ଉତ୍ତାପ ନେଇ ଚାଲିଥିଲା।