ଏହି ଗଢ଼ିଆ ରେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସେ ଖାଦ୍ୟ ଆହାର କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜର ନିଷ୍ଠା ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଇଦେଲେ; ଏମିତି ଖାଦ୍ୟ ଶେଷ ହେଉଥିଲା, ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ରଖିଲେ ନାହିଁ, ନିଜେ ଖାଇଲେ ନାହିଁ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ନିଜର ମୌନ ବ୍ରତ ରଖିଲେ; ପୁନି ମୌନ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସରଣ କରି, ଶ୍୵ାସ ନ ନେଇ ରହିଲେ। ଏଭଳି ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍୵ାସ ନ ନେଇ ତପସ୍ୟା କଲେ। ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରୁ ଧୂଆଁ ବିସର୍ଗ ହେଉଥିଲା। ଏହି ଧୂଆଁ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେଉଥିଲେ, ସେମାନେ ଯେପରି ବିପଦରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ଦେବତା, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଓ ତେଜସ୍ୱୀତା ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କର ରଶ୍ମି ମ୍ଲାନ ହେଉଥିଲା। ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଓ ଦେବ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତ୍ମା ଅନେକ ଉପାୟରେ ପରୀକ୍ଷିତ ଓ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି। ସେଠାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ। ଯଦି ତାଙ୍କର ମନସ୍ଥ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଇନଥାଏ, ତେବେ ସେ ତିନି ଲୋକ ସହ ସମସ୍ତ ଚରାଚରକୁ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବେ। ସମସ୍ତ ଦିଗ୍ ଅସ୍ଥିର, କିଛି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ। ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଆନ୍ଦୋଳିତ, ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି, ଭୂମି କମ୍ପିତ, ପବନ ବେଗରେ ବହୁଛି। ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ, କେହି ଅନାସ୍ଥିକ ହେଉନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତିନି ଲୋକ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ବି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ତେଜରେ ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଇଛି। ବଡ଼ ମୁଷ୍ଟି ଯାଏଁ ମହାତ୍ମାକୁ ଶାନ୍ତ କରାଯିବ ନାହିଁ, କେହି ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଝିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ଦହିଦେବେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ନିଶ୍ଚୟ ଦହିଗଲା। ଦେବତାଙ୍କର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ; ତାଙ୍କ ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ।” ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—“ଓ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଆପଣଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ। ଆପଣଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ଓ କୌଶିକ, ଆପଣ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମାରୁତମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଉଛୁ। ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଭ ହେଉ, ଆପଣ ଯେଉଁପରି ଚାହାନ୍ତି ତେଉଁପରି ଯାଆନ୍ତୁ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆନନ୍ଦରେ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ—“ଯଦି ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଇଛି, ତେବେ ଓଁକାର, ବଷଟ୍କାର ଓ ବେଦମାନେ ମୋତେ ଚୟନ କରୁନ୍ତୁ; ମୁଁ କ୍ଷତ୍ର ବେଦ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ହେଉ। ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର ବସିଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ଆଗରେ ଏହି କଥା ଘୋଷଣା କରୁନ୍ତୁ; ଯଦି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଦେବତାମାନେ ତ୍ରୁପ୍ତିହେଇ ଯାଆନ୍ତୁ।” ତେବେ, ଦେବତାମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ବସିଷ୍ଠ, ମହାର୍ଷି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ମୈତ୍ରୀ କରି, କହିଲେ—“ତଥାସ୍ତୁ। ଆପଣ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୋଇଛି।” ଏପରି କହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ପୁନଃ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚଲିଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଧର୍ମାତ୍ମା, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇ, ସେ ସମସ୍ତ ଭୂମିରେ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏଭଳିଭାବେ, ହେ ରାମ, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହି ହେଉଛି ତପସ୍ୟାର ସ୍ୱରୂପ, ଏହି ହେଉଛି ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ, ଏହି ହେଉଛି ସାହସର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ। ଏପରି କହି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି କଥା ଅବସାନ କଲେ। ଏହି କଥା ଶତାନନ୍ଦଙ୍କ ମୁଖରୁ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶୁଣି, ଜନକ ରାଜା ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ—“ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ, ଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି, ଆପଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ମୋ ସଉଭାଗ୍ୟ। ଓ କୌଶିକ, ଆପଣ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ସହ ମୋ ଯଜ୍ଞରେ ଆସିଛନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମୁଁ ପବିତ୍ର ହେଲି। ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅନେକ ଗୁଣ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ଆପଣଙ୍କ ତପସ୍ୟା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କଥିତ ହୋଇଛି। ମୁଁ ରାମ ଓ ସଭାରୁ ଆପଣଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣ ଶୁଣିଛି; ଆପଣଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣ ଅପାର। ଏହି ଚମତ୍କାର କଥା ଶୁଣି ମୋର ସନ୍ତୋଷର ସୀମା ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ପରିଭ୍ରମଣ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି, କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟ ନିକଟ। ଆସନ୍ତା କାଲି ପ୍ରଭାତେ ଆପଣ ପୁନି ମୋତେ ଦେଖନ୍ତୁ; ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି, ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଉଛି।” ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଜନକଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ଜନକଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ। ମିଥିଲାପତି ଜନକ, ତାଙ୍କ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଚଲିଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଧର୍ମାତ୍ମା, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ, ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଇ। ଏହିପରି ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ଛଉଷଠିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ପରେ ପ୍ରଭାତରେ, ଦିନ ଶୁଭ ଥିବାବେଳେ, ରାଜା ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ରଘୁବଂଶୀ ଭାଇମାନେ ସହ ଡାକିଲେ। ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ରଘୁସନ୍ତାନୀ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମହାନୁଭାବ, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ କରିପାରିବି? ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ, କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶ ମୋ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହ।