ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦୁଃଖରେ ଭରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ, ସୀତା କିମ୍ବା ବିଜୟର କିଛି ଅର୍ଥ ନାହିଁ; ତୁମେ ବିଦାୟ ନେଲେ ପରେ ମୋର ଜୀବନର କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ?” ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଭରି, କମ୍ପିଥିବା କଣ୍ଠରେ ରାଘବ କହିବା ସମୟରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହ ଦେଇ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏକଥା କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରିକି କୌଣସି ଦୁର୍ବଳ ହୃଦୟ ଥିବା ଲୋକ। ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ କହନ୍ତି, ସେମାନେ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ମହାନତାର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବା। ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ ନେବା ଚିହ୍ନ ନୁହେଁ; ଆଜି ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରି, ତୁମର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କର। ଶତ୍ରୁ ଯେଉଁଠାରେ ତୁମର ବାଣ ପହଞ୍ଚିଛି, ସେ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରିକି ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ଉଦ୍ଧାର ହେଉନାହିଁ। ମୁଁ ଚାହେଁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣର ଶୀଘ୍ର ବିନାଶ ହେଉ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ପଥ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଅସ୍ତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ। ଯଦି ତୁମେ ରାବଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ ସୀତାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଆଜି ଶୀଘ୍ର ମୋ କଥା ଅନୁସରଣ କର, ହେ ଶୂରବୀର।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଶତ୍ରୁବିନାଶୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁ ଉଠାଇଲେ। ସେ ରାବଣଙ୍କ ଦଳର ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ; ରାକ୍ଷସମହାରାଜ ରାବଣ ଏକ ନୂତନ ରଥକୁ ଚଢ଼ିଲେ। ସେ ରାହୁ ପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ତାଙ୍କ ରଥରେ ଦଣ୍ଡ ଧରି, ରାମଙ୍କୁ ମହାବାଣରେ ଆଘାତ କଲେ, ଯେପରିକି ବଡ଼ ପାହାଡ଼କୁ ବର୍ଷା ମେଘ ଝାଡ଼ି ଆଘାତ କରେ। ରାମ, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ, ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କୁ ଆଗ୍ନିପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ସୁନା ଭୂଷିତ ବାଣରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭରି ଦେଲେ। ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ଦେଖିଲେ ଯୁଦ୍ଧ ସମାନ ନୁହେଁ; ରାମ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡ ଧରିଛନ୍ତି, ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କ ରଥରେ। ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁ ମାତଳିଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, “ଶୀଘ୍ର ମୋ ରଥ ନେଇ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡ ଧରୁଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ ଯାଉ; ଏହି ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଫଳ କର।” ଦେବତାମହାରାଜଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦିବ୍ୟ ରଥଚାଳକ ମାତଳି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, “ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଯିବି, ରଥର ଅଙ୍ଗାଧାନ ନେବି।” ତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥକୁ ହରିତ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଇଲେ— ଏହା ପରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ରଥ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ସୁନା ଓ ଶିଳ୍ପରେ ଶୋଭିତ, ଶତଶତ ଘଣ୍ଟାର ଝଙ୍କାର, ଯୁବ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକିଥିବା, ପ୍ରସ୍ତର ଦଣ୍ଡ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ସୁନା ମୁଣ୍ଡ ଓ ଧଳା ମାନ୍ୟାରେ ଶୋଭିତ। ଦେବତାମହାରାଜଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରଥ, ସୁନା ଧ୍ୱଜ ଓ ବାଂଶୀ ଚିହ୍ନିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକିଥିବା ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଏହି ରଥ ଅତି ଶୋଭାମୟ ହେଲା। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ମାତଳି ରଥକୁ ଚଢ଼ି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ରଥରେ ଦଣ୍ଡ ଧରି, ମାତଳି ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ରଥ ତୁମକୁ ବିଜୟ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେଇଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଡ଼ ଧନୁ, ଅଗ୍ନିପରି ଚମକୁଥିବା କବଚ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ବାଣ, ଓ ଦିବ୍ୟ ଶୁଭ୍ର ଶୂଳ ଅଛି। ଏହି ରଥକୁ ଚଢ଼ି, ମୋ ରଥଚାଳନରେ, ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କର; ମହେନ୍ଦ୍ର ଦାନବମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିବା ପରି।” ମାତଳିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ରଥକୁ ପରିକ୍ରମା କରି ନମସ୍କାର କଲେ, ତାପରେ ଚଢ଼ି ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଚମକିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଶୂରବୀର—ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣଙ୍କ ରଥ-ଯୁଦ୍ଧ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଗଲା। ରାମ, ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରର ଅଧିପତି, ଗନ୍ଧର୍ବାସ୍ତ୍ରକୁ ଗନ୍ଧର୍ବାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରକୁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିହତ କରି, ରାକ୍ଷସମହାରାଜଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ଦଳିଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ରାବଣ, ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମହାରାଜ, ପୁନି ତାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଦେମନିକ ଅସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କଲେ। ରାବଣଙ୍କ ଧନୁରୁ ଛୁଟିଥିବା ସୁନା ଭୂଷିତ ବାଣମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ବଡ଼ ବିଷାକ୍ତ ସାପର ରୂପ ନେଇ ଆଗେଇଲେ। ତାଙ୍କ ଦହୁଥିବା ମୁହଁ, ମୁଖରୁ ଅଗ୍ନି ଝାଡ଼ୁଥିବା, ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିଶାଳମୁଖୀ ସାପମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଦେହ ଓ ବିଷାକ୍ତ ପାଶ, ବାସୁକି ପରି, ସମସ୍ତ ଦିଶା ଓ ଦିଗନ୍ତକୁ ଭରିଦେଲା। ଏହି ସାପମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଗେଇ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ରାମ ଭୟଙ୍କର ଗରୁଡ଼ାସ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ରାଘବଙ୍କ ଧନୁରୁ ଛୁଟିଥିବା ସୁନା ପଙ୍ଖ ଓ ମୟୂର ପରି ଚମକୁଥିବା ବାଣମାନେ ସୁନା ସୁପର୍ଣ୍ଣର ରୂପ ନେଇ, ସାପମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ଆଗେଇ ଗଲେ। ରାମଙ୍କ ବାଣମାନେ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ବେଗୀ ସାପର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ବାଣମାନେ ଦଳିଦେଲେ। ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରତିହତ ହେବା ପରେ, କ୍ରୁଦ୍ଧ ରାବଣ ରାମଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ବାଣମାନେ ବର୍ଷା କଲେ। ଏକ ହଜାର ବାଣ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ତଥା ମାତଳିଙ୍କୁ ବାଣ ବର୍ଷା କରି ଆଘାତ କଲେ। ରାବଣ ଧ୍ୱଜକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଏକ ବାଣରେ କାଟିଦେଲେ, ସୁନା ଧ୍ୱଜ ରଥର ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲା। ରାବଣ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ବାଣ ବର୍ଷା କରି ବଧ କଲେ; ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଚାରଣ ଓ ଦାନବମାନେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଭୟଭିତ ହେଲେ। ରାମଙ୍କୁ ପୀଡ଼ିତ ଦେଖି, ସିଦ୍ଧମାନେ, ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ, ବନରାଜମାନେ ଓ ବିଭୀଷଣ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।