ରାଘବ ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଗଭୀର ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା । ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିରାଶା ଓ ଦୁଃଖରେ ଭସିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଧୂଳିମୟ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଶୟାନ ଦେଖି ଦୀର୍ଘ ଶୋକ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେ କହିଲେ, "ବୀର, ଏହି ବିଜୟ ମୋ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଆଣିନାହିଁ; ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଖିରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ମୋ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯଦି ମୃତ, ତେବେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଏହି ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ? ଯୁଦ୍ଧ କରିବାର କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ଶୟାନ ।" "ଯେପରି ସେ ମୋ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିଲେ, ସେପରି ଏବେ ମୁଁ ସେଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଯମଲୋକକୁ ଯିବି । ସେ ସଦା ମୋ ସହିତ ଥିଲେ, ସଦା ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ପ୍ରିୟ ସ୍ବଜନ; ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ଚାଳାକି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଣିଛନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶରେ ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଆତ୍ମୀୟ ରହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏମିତି ଜଣେ ଭାଇ, ଏକେ ମାଆର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ମୁଁ କୌଣସି ଦେଶରେ ଦେଖିନାହିଁ । ଅଦମ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ଏହି ରାଜ୍ୟର କଣ ମୂଲ୍ୟ? ହେ ସୁମିତ୍ରା, ତୁମେ ତୁମ ପୁତ୍ରକୁ ଯେପରି ଭଲପାଅ, ମୁଁ କିପରି ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଯିବି?" "ମୁଁ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ନିନ୍ଦା ସହିପାରିବିନି; କୌଶଲ୍ୟା କିମ୍ବା ମୋ ମା କୈକେୟୀଙ୍କୁ କଣ କହିବି? ଭାରତ କିମ୍ବା ପ୍ରବଳ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କଣ କହିବି? ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲି, ସେଉଁଠି ସେ ବିନା କିପରି ଫେରିବି? ମୋ ପାଇଁ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ ଭଲ, ପରିବାରର ନିନ୍ଦା ଚାଉଁନାହିଁ; ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ କୌଣସି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲି କି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ?" "ହେ ଭାଇ, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଏକାକି ପରଲୋକକୁ ଯାଉଛ? ମୁଁ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଅନୁସ୍ଵର କରୁଛି, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ କିଛି କହୁନାହଁ? ଉଠ, ଦେଖ, ଏଭଳି କାହିଁକି ପଡ଼ିଛ? ମୋତେ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ଓ ହତାଶ । ହେ ପ୍ରବଳ ବାହୁ, ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ କିଏ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବେ?" ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ସୁଷେଣ ନାମକ ବନରାଜ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲେ, "ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ନିରାଶା ଓ ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼; ଏହି ଚିନ୍ତା ଯୁଦ୍ଧର ମଧ୍ୟରେ ବାଣ ଭଳି ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶ୍ରୀବୃଦ୍ଧିକୁ ବଢ଼ାଇଥିବା, ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇନାହାଁ । ତାଙ୍କର ମୁହଁ ବିକୃତ ହୋଇନାହିଁ, କଳା ହୋଇନାହିଁ; ଦେଖ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ସ୍ଥିର ଅଛି । ତାଙ୍କର ହାତ ଗୁଡ଼ିକ ଗୋଲାପ ମାଳିକାର ଭିତର ଭାଗ ଭଳି, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ମଧୁର ଓ ପ୍ରକାଶମାନ; ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଏମିତି ରୂପ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ଏହି ବୀର କେବଳ ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଶିଥିଳ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି । ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଏଉଁଠି ଉପରେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି, ବାରମ୍ବାର ଉପର-ନିଚେ ହେଉଛି ।" ଏପରି କହି ସୁଷେଣ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, "ହେ ମହାବଳୀ, ତୁମେ ଏଠାରୁ ତୁରନ୍ତ ମହୋଦୟ ପର୍ବତକୁ ଯାଅ । ଯେପରି ଜାମ୍ବବାନ୍ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲେ, ସେଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଶୃଙ୍ଗ ଉପରେ ଥିବା ମହାଔଷଧି ଆଣିଦିଅ । ବିଶଳ୍ୟକରଣୀ, ସାବର୍ଣ୍ୟକରଣୀ, ସଂଜୀବକରଣୀ, ସଂଧାନୀ ନାମକ ମହାଔଷଧି ଆଣି, ଏହି ବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନଃ ଜୀବନ ଦେବା ପାଇଁ ନେଉ ।" ହନୁମାନ ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି ଔଷଧି ପର୍ବତକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏହି ଅଉଷଧିଗୁଡିକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଭାବ ଆସିଲା, "ମୁଁ ସାରା ପର୍ବତ ଶିଖରକୁ ଉଠାଇ ନେଉଛି, କାରଣ ସୁଷେଣ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ଏଠି ଉପକାରୀ ଔଷଧି ଅଛି । ଯଦି ମୁଁ ବିଶଳ୍ୟକରଣୀ ନେଇ ନଯାଏ, ଦେରି ଓ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହେବ ।" ଏହିପରି ଭାବି, ବଳଶାଳୀ ହନୁମାନ ତୁରନ୍ତ ପର୍ବତ ଶିଖରକୁ ତିନିଥର ହଲାଇଲେ । ସେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଫୁଲିଥିବା ଗଛମାନେ ଉପଟି ଦେଇ, ଦୁଇ ହାତରେ ଶିଖରକୁ ଧରି ତାହାକୁ ଉଠାଇଲେ । ଏହିପରି ହନୁମାନ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ବଡ଼ ଘନମେଘ ଭଳି ଦୂତୀୟ ଗତିରେ ପର୍ବତ ଶିଖର ନେଇ ଫେରିଆସିଲେ । ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆସି ପର୍ବତ ଶିଖରକୁ ଭୂମିରେ ରଖି, ସେ ଅଲ୍ପ ସମୟ ବିଶ୍ରାମ କଲେ ଏବଂ ସୁଷେଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲିନି, ତେଣୁ ସାରା ପର୍ବତ ଶିଖର ନେଇ ଆସିଛି ।" ଏହିପରି କହିବା ସମୟରେ, ବନରାଜ ସୁଷେଣ ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଶିଖରରୁ ଔଷଧି ଉପଟି ନେଲେ । ସମସ୍ତ ବନରାଜ ହନୁମାନଙ୍କର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲେ, କାରଣ ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ । ପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁଖମଣ୍ଡଳ ସୁଷେଣ ଔଷଧିକୁ ଚୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟରେ ରଖିଲେ । ତାଙ୍କର ଶର ଘାଉ ଥିବା ସତ୍ୱେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ଔଷଧି ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ଓ ଦୁଃଖ ଓ ଘାଉ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରୁ ଉଠିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏପରି ଉଠିଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବନରାଜ ଆନନ୍ଦରେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହୋଇ, "ଶାବାଶ! ଶାବାଶ!" ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଶତ୍ରୁସୁଦନ ରାମ ଅଶ୍ରୁଭରା ଆଖିରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, "ଆସ, ଆସ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ!" ବୋଲି କହିଲେ । ପରେ ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, "ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ହେ ବୀର, ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁରୁ ପୁନଃ ଫେରିଆସିଥିବା ଦେଖିପାରିଲି ।