ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକ ଉତ୍ତେଜନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବଣ୍ଧୁ ରାମଙ୍କ ଧନୁର୍ବାଣର ଭୟଙ୍କର ବର୍ଷାରେ ରାବଣ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଏକ ତୁଫାନରେ ଆକାଶମଣ୍ଡଳରେ ଉଡିଯିବା ମେଘ ଭଳି ପଳାଇ ଯାଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ବିଶିଷ୍ଟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୂରବୀର ଏବଂ ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶୂଳରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଭୂମିରେ ଚିହ୍ନା ହୋଇଥିଲେ। ରାବଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ରାମ, ତୀବ୍ର ଧନୁର୍ବାଣ ବର୍ଷା କରୁଥିବା ସମୟରେ, ସୁଷେଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ଶୂରବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ସେ ଏକ ନାଗ ଭଳି ତଳମୁଳାଉଛନ୍ତି, ମୋତେ ଗଭୀର ବିଷାଦ ଦେଉଛନ୍ତି। ଏହି ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଶୂରବୀର, ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ବେଶି ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବି? ମୋର ମନ ବିକଳ ହୋଇଯିବାରୁ ଶକ୍ତି ନାହିଁ। ଏହା ମୋର ଭାଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ପ୍ରଦାନ କରିଥିବା; ଯଦି ସେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖ ମୋ ପାଇଁ ଅର୍ଥହୀନ। ମୋର ଶକ୍ତି ଲଜ୍ଜା ହୋଇଛି, ଧନୁ ହାତରୁ ଖସିଯାଉଛି, ତୀର ଅସ୍ଥିର, ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ଆବୃତ। ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଉଛି, ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଥିବା ପରି; ଭୟ ଏବଂ ଦୁଃଖ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ମୋର ଭାଇ ରାବଣଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ତଳମୁଳାଉଛନ୍ତି, ଗଭୀର ଆଘାତ ପାଇଛନ୍ତି, ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଧୂଳି ଭରା ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଚେତନ ଦେଖି ଶୋକରେ କହିଲେ—“ବିଜୟ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ; ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦୃଷ୍ଟିରେ ନ ଆସିଲେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ। ଯୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଜୀବନ ମୋ ପାଇଁ କଣ ଅର୍ଥ? ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିହତ ହୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲଢ଼ିବାର କିପରି ଅର୍ଥ? ମୁଁ ଯେପରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲି, ସେ ମୋ ସହ ଚାଲିଥିଲେ; ଏବେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଯମର ଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବି। ସେ ସଦା ମୋ ସହ ସଙ୍ଗୀ ଥିଲେ, ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଭଳି; ରାକ୍ଷସମାନେ ଚତୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ସେଠାକୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଣିଛନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶରେ ଜନାନୀ ଅଛନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶରେ ବନ୍ଧୁ ଅଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏମିତି ଦେଶ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ମାଁର ଦୁଇ ଭାଇ ମିଳିବା। ଅଦମ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ରାଜ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ କଣ ଅର୍ଥ? ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କିପରି କଥା କହିବି, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଅତି ପ୍ରେମ କରନ୍ତି? ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଭାରି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଉପର ଅପମାନ ସହିପାରିବିନାହିଁ; କୌଶଳ୍ୟା କିମ୍ବା କୈକେୟୀଙ୍କୁ କିପରି କହିବି? ଭରତ କିମ୍ବା ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ କିପରି କହିବି? ମୁଁ ଯେପରି ତାଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲି, ସେ ବିନା ଫେରିବା କିପରି ସମ୍ଭବ? ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ, ଯେପରି ମୋର ବନ୍ଧୁମାନେ ଅପମାନ କରିବେ; ମୁଁ କୌଣସି ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲି, ଯାହାର ଫଳରେ ମୋର ଧର୍ମପରାୟଣ ଭାଇ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଆହା, ଭାଇ, ଅପରିମିତ ଶୂରବୀର, ନାୟକ, ମୁଁ କାହିଁକି ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଏକା ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ଦେଉଛ? ଭାଇ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ତି କରୁଛି, କାହିଁକି ମୋ ସହ କଥା ନ କହୁଛ? ଉଠ, ଦେଖ—କାହିଁକି ଏପରି ପଡ଼ିଛ? ମୋତେ ଦେଖ, ମୁଁ ପାହାଡ଼ ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖରେ ବିକଳ। ଶୂରବାହୁ, କେ ମୋତେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେବେ, ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ? ରାମ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ କଥା କହୁଥିବାବେଳେ, ସୁଷେଣ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଉତ୍ତମ କଥା କହିଲେ—“ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ନିରାଶା ଭାବକୁ ଛାଡ଼; ଏହି ଦୁଃଖ ଏବଂ ଭୟ ଯୁଦ୍ଧର ତୀର ଭଳି ଆଉ ଦେଉନାହିଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନିର୍ବିକ ଶୂରବୀର, ମୃତ୍ୟୁରେ ପହଞ୍ଚିନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ବିକୃତ ନାହିଁ, କଳା ହୋଇନାହିଁ; ମୁହଁ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଶାନ୍ତ। ତାଙ୍କ ହାତ ମାନେ ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟ ଭାଗ ଭଳି, ଚକ୍ଷୁ ଅତି ସ୍ପଷ୍ଟ; ଏମିତି ରୂପ ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ, ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ନିରାଶା ଭାବକୁ ଛାଡ଼, ଏହି ଶତ୍ରୁ ନିବାରକ ଅଧିକାରୀ ଏଉଁ ଜୀବନ ଅଛି। ମୃତ୍ୟୁର ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଭୂମିରେ ଶାନ୍ତିରେ ପଡ଼ିଛି, ଏହା ତାଙ୍କ ଘୁମ ଚିହ୍ନ। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ପୁନିପୁନି ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି। ଏହିପରି କଥା କହି, ସୁଷେଣ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ— ସେ ହନୁମାନ, ବଡ଼ ବାନର, ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବାକୁ କହିଲେ—“ସେ ଉତ୍ତମ, ଶୀଘ୍ର ଏଠାରୁ ମହୋଦୟ ପାହାଡ଼କୁ ଯାଅ। ଜାମ୍ବବାନ୍ ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲେ, ଦକ୍ଷିଣ ଶିଖରରେ ଉଗୁରିଥିବା ଉତ୍ତମ ଔଷଧି ଆଣିଦେ। ଶୂରବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପୁନଃ ଜୀବନ ପାଇଁ, ଶୂରବୀର, ଶୀଘ୍ର ଭିଶଳ୍ୟକରଣୀ, ସାବର୍ଣ୍ୟକରଣୀ, ସଂଜୀବକରଣୀ, ସଂଧାନୀ ନାମକ ଉତ୍ତମ ଔଷଧି ଆଣ। ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ହନୁମାନ ଔଷଧି ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ଅଛିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଉତ୍ତମ ଔଷଧି ଚିହ୍ନିପାରିନାହିଁ। ତେଣୁ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଭାବ ଆସିଲା—“ମୁଁ ଏହି ପାହାଡ଼ର ଶିଖରକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯିବି। ସୁଷେଣ କହିଥିବା ଅନୁସାରେ ଉପକାରକ ଔଷଧି ଏଠି ଉଗୁରିଛି। ଯଦି ମୁଁ ଭିଶଳ୍ୟକରଣୀ ନ ନେଇଯିବି, ଦେରି ହେବାରୁ ଅନେକ କଷ୍ଟ ହେବ। ଏହିପରି ଭାବି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ ଶୀଘ୍ର ପାହାଡ଼ରେ ପହଞ୍ଚି, ଶିଖରକୁ ତିନିଥର ହିଲାଇଲେ।