ହେ ରାମ, ବଡ଼ ରୁଷି, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିନଥିଲେ, କ୍ରୋଧ ଓ ତାପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ହାରାଇ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଵଳାରେ ଭାସିଗଲେ । ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା, କାରଣ ତାଙ୍କର ତାପସ୍ୟା ବିଘ୍ନିତ ହୋଇଥିଲା । ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—"ମୁଁ କ୍ରୋଧକୁ ଅନୁମତି ଦେବିନି, ଏବଂ କିଛି କହିବି ନାହିଁ ।" ପୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ—"ମୁଁ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଶ୍ୱାସ ନେବିନି; ମୁଁ ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରି ଆତ୍ମାକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବି ।" "ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଲାଭ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ନ ଶ୍ୱାସ ନେବି, ନ ଖାଇବି ।" "ମୋତେ ଏହି ତାପସ୍ୟା କରିବା ସମୟରେ ମୋ ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ନିୟମ ନେଇ ସେ ମହାତ୍ମା ରୁଷି ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତାପସ୍ୟା କଲେ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ ।" ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହ ବାଳକାଣ୍ଡର ପୂଣିଷଠିଯ଼ଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା । ତାପରେ, ହେ ରାମ, ସେ ବଡ଼ ଋଷି ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ଛାଡ଼ି ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଗଲେ ଓ ତାଁଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତାପସ୍ୟା କଲେ । ସେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମୌନବ୍ରତ ଧାରଣ କଲେ, ଏବଂ ଅପୂର୍ବ ଏବଂ ଅତିଦୁର୍ଲ୍ଲଭ ତାପସ୍ୟା କରିଲେ, ହେ ରାମ । ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ସେ ମହାତ୍ମା ରୁଷି ଗଛର ଗୁଡିକୁ ମନେ ପକାଇଦେଇଥିବା ପରି ଅନେକ ବିଘ୍ନରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି କ୍ରୋଧକୁ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ ନାହିଁ । ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ଅକ୍ଷୟ ତାପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ; ହଜାର ବର୍ଷର ବ୍ରତ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ସେ ମହାତ୍ମା ତାପସୀ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଲେ । ସେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ; ସବୁ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ଦେଉଥିବାରୁ ସେ ନିଜେ କିଛି ଖାଇଲେ ନାହିଁ । ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ମୌନବ୍ରତ ଅଟୁଟ ରଖିଲେ; ଏଭଳି ସେ ପୁଣିଥରେ ମୌନ ଓ ନିଶ୍ୱାସ ବିନା ରହିଲେ । ସେଉଁଠାରେ, ଆଉ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସେ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ନାହିଁ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ରହିଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉପରୁ ଧୂଆଁ ବିରଳ ହେଲା । ସେଇ ଧୂଆଁ ଦ୍ୱାରା ତିନୋଟି ଲୋକ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଇପଡ଼ିଲା; ଦେବତା, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ । ସେମାନେ ତାଙ୍କର ତାପସ୍ୟା ଓ ତେଜସ୍ବିତାରେ ଅସ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ, ସବୁ ଦିଗର ଆଲୋକ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଗଲା; ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଯାଇ ନିବେଦନ କଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, "ହେ ଦେବ, ବଡ଼ ରୁଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅନେକ ଦିଗରୁ ପରୀକ୍ଷିତ ଓ କ୍ରୋଧିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତାଙ୍କର ତାପସ୍ୟା ଶକ୍ତି ଅଧିକ ହୋଇଯାଉଛି ।" "ତାଙ୍କରେ କିଛି ଦୋଷ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ; ଯଦି ତାଙ୍କର ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ ନାହିଁ, ସେ ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଚରାଚର ସହିତ ତିନୋଟି ଲୋକକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବେ; ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି ।" "ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଚଞ୍ଚଳ, ପର୍ବତ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ, ପବନ ବେଗରେ ବହୁଛି, ସମସ୍ତେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛନ୍ତି ।" "ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ; କିଏଁ ଅନାସ୍ଥିକ ହେଉନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତିନୋଟି ଲୋକ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ।" "ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ରୁଷିଙ୍କ ତେଜସ୍ୱିତାରେ ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଛି; ଏଠାକି ସେ ମହାତ୍ମା ରୁଷି ଶାନ୍ତ ହେଉନଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଏଁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।" "ଏହିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଅଗ୍ନିପରି ତେଜସ୍ୱୀ ଏହି ମହାତ୍ମା ରୁଷି ତିନୋଟି ଲୋକକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦହିଦେବେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ନାଶ ଅଗ୍ନି ଦହିଥିଲା ।" ତେଣୁ ସମସ୍ତେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ—"ଦେବତାଙ୍କର ସାର୍ବଭୌମ ଅଧିକାର ତାଙ୍କୁ ଦିଅ, ତାଙ୍କର ମନର ଯାହା ଇଚ୍ଛା ତାହା ପୂରଣ କର ।" ଏପରି ଭାବେ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବଡ଼ ଦୟାଳୁ ମନରେ ବଡ଼ ଆଦର ସହିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଆପଣଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ; ଆପଣଙ୍କ ତାପସ୍ୟାରେ ଆମେ ବଡ଼ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲୁ ।" "ହେ କୌଶିକ, ଆପଣ ଅତି ଉତ୍ତମ ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦବୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ଆମେ ମରୁତମାନେ ସହିତ ଆପଣଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଉଛୁ ।" "ଆପଣଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହେଉନ୍ତୁ, ଆପଣ ଇଚ୍ଛାମତ ଚାଲନ୍ତୁ ।" ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏହି ମଧୁର କଥା ଶୁଣି ବଡ଼ ଖୁସିରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପ୍ରଣାମ କଲେ ଓ କହିଲେ—"ଯଦି ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି, ତେବେ ଓଁକାର, ବଷଟ୍କାର ଓ ବେଦମାନେ ମୋତେ ଚୟନ କରୁନ୍ତୁ; କ୍ଷତ୍ର ବେଦ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉ ।" "ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର ବସିଷ୍ଠ ଦେବମାନେ ସମ୍ମୁଖରେ ଏହା ଘୋଷଣା କରନ୍ତୁ; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲେ, ଦେବମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତୁ ।" ତାହାପରେ, ଦେବମାନେ ଖୁସି ହୋଇ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ; ବସିଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଚାପାଠକ, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା କରି କହିଲେ—"ତଥାସ୍ତୁ ।" "ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ପୂରଣ ହୋଇଯାଇଛି ।" ଏପରି କହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚଲିଗଲେ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ । ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଯିବା ପରେ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ତାପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠ ହୋଇ ଘୂର୍ଣ୍ଣା କଲେ । ଏହିପରି ହେଉଛି, ହେ ରାମ, ବଡ଼ ଆତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତିର କଥା । ଏହି ହେଉଛି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାପସ୍ୟାର ଦେହଧାରଣ; ଏହି ହେଉଛି ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ, ଏହି ହେଉଛି ପରମ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପ୍ରଭା ।