ଏହି ଉତ୍କଳ ଗାଥାରେ ଶୁଣ, ରାମ! ବଳଶାଳୀ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ରମ୍ଭା ତୁରନ୍ତ ପଥରରେ ପରିଣତ ହେଲେ; ଏବଂ ମୁନିଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି କାମ ଦେବତା ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଘଟଣା ପରେ, କ୍ରୋଧ ଓ ତପୋବଳ ହରାଇବାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅନ୍ତରେ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ ମିଳିଲା। ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖିତ ହେଲା, କାରଣ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ବିଘ୍ନିତ ହୋଇଥିଲା; ତେଣୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ—‘ମୁଁ କ୍ରୋଧକୁ ଅନୁମୋଦନ କରିବି ନାହିଁ, କିଛି କହିବି ନାହିଁ।’ ଅଥବା, ଶତବର୍ଷ ଯାଉଁଥିବା ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଶ୍ୱାସ ନେବି ନାହିଁ; ମୁଁ ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଜୟ କରି ନିଜକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦ ଅର୍ଜନ କରିବି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନେକ ବର୍ଷ ମୁଁ ଶ୍ୱାସ ନେବି ନାହିଁ, ଖାଇବି ନାହିଁ। ମୋ ପାଇଁ, ତପସ୍ୟା କରିବା ସମୟରେ ମୋ ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ; ଏଭଳି, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ସେ ମହାମୁନି ଜଗତରେ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ନିଷ୍ଠା ନେଇ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହା ପରେ, ବାଲକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚଷ୍ଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତାପରେ, ରାମ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳ ଛାଡ଼ି ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଗଲେ ଓ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ସ୍ଥିର ମୌନବ୍ରତ ନେଇ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତପସ୍ୟା କଲେ, ରାମ। ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଶେଷ ହେଲାବେଳେ, ବହୁ ବିଘ୍ନ ଆସିଲା ଠାରେ ସେ ଲକୁଡ଼ି ପାଇଁ ଦୂର୍ବଳ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧକୁ ମନରେ ଆସିବା ଦେଲେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅନନ୍ତ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ; ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ନିଷ୍ଠା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାବେଳେ, ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ଆସି ସେ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଲେ, ନିଜେ କିଛି ଖାଇଲେ ନାହିଁ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ମୌନବ୍ରତ ରଖିଲେ; ଏଭଳି ପୁନି ମୌନ ଓ ଶ୍ୱାସ ନ ନେବାରେ ଲିନ ହେଲେ। ଏହା ପରେ, ଆଉ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ସେ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ନାହିଁ; ଏହି ତପସ୍ୟାରେ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରୁ ଧୂଆଁ ଉଠିଲା। ଏହି ଧୂଆଁ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ କ୍ଷୁଭିତ ହେଲେ, ଦୁଃଖ ପାଇଲେ; ଦେବତା, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ ମନ୍ଦିରେ ଅସ୍ତିର ହେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପୋଜ୍ଵଳା ରେ ତିନି ଲୋକ ଅନ୍ଧାର ହେଲା, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅସ୍ତିର ହୋଇଗଲା; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଗଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ଦେବତା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ଅନେକ ପରୀକ୍ଷା ଓ କ୍ରୋଧ ଜରିଆରେ ତପୋବଳ ବଢ଼ାଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର କିଛି ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଯଦି ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ନହେଉ, ସେ ତିନି ଲୋକ ନଷ୍ଟ କରିଦେବେ। ଦିଗ ଅସ୍ତିର, କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ସାଗର ଚଞ୍ଚଳ, ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ, ପବନ ଦ୍ରୁତ ହେଉଛି, ଅସ୍ତିରତା ଆସିଛି। ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ଜାଣିନାହିଁ; ତିନି ଲୋକ ଭ୍ରମିତ, ମନ ଅତି ଦୁଃଖିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ତପୋଜ୍ଵଳାରେ ତାଙ୍କ ଚମକ ହରାଇଛି; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶାନ୍ତି ନାହିଁ, କିଏ ନିଜର ମନ କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତେଜସ୍ଵୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତିନି ଲୋକକୁ ଦହିଦେବେ, ପୂର୍ବରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟି ଅଗ୍ନି ଦହିଥିଲା। ଦେବତାଙ୍କ ଶାସନ ତାଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ, ତାଙ୍କ ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ।” ତାପରେ, ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମଧୁର ଶବ୍ଦ କହିଲେ: “ହେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଆପଣଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ! ଆପଣଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଆମେ ଖୁସି। କୌଶିକ, ଆପଣ ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦ ଅର୍ଜନ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଏବଂ ମାରୁତମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଉଛୁ। ଆପଣ ମଙ୍ଗଳ ଅର୍ଜନ କରନ୍ତୁ, ଭଲ ହେଉନ୍ତୁ, ଆପଣ ଚାହିଁଥିବାପରି ଯାଆନ୍ତୁ।” ଦେବତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ଏବଂ କହିଲେ: “ଯଦି ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଇଛି, ତେଣୁ ଓଁ ଶବ୍ଦ, ବଷଟ୍ କଳ, ଏବଂ ବେଦମାନେ ମୋତେ ବାଛନ୍ତୁ; କ୍ଷତ୍ର ବେଦ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ବେଦ ଜଣାଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ହେଉ। ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର ବସିଷ୍ଠ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଏହି ଘୋଷଣା କରନ୍ତୁ; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ଯାଆନ୍ତୁ।” ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହେଇ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ବିନୟରେ ଅନୁରୋଧ କଲେ; ବସିଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଚ୍ଚାରଣକାରୀ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା କରି ‘ତଥା’ କହିଲେ। “ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ ହୋଇଛି।” ଏଭଳି କହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଯାଇଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦ ଅର୍ଜନ କରି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଇ, ସେ ତପସ୍ୟାରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କଲେ। ଏଭଳି, ରାମ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦ ଅର୍ଜନ କଲେ। ଏହି ଗାଥା, ରାମ, ତପସ୍ୟାର ଦୃଢ଼ ଦେହ, ଉତ୍କଟ ଧର୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରତାପର ଆଶ୍ରୟ; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାଥା ଶତାନନ୍ଦ ଶେଷ କଲେ। ଏବଂ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଜନକ ହାତ ଜୋଡି କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି, ଆପଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ—” “ଆପଣ, କୌଶିକ, କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀଙ୍କ ସହ ମୋ ଯଜ୍ଞରେ ଆସିଛନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମୁଁ ପବିତ୍ର ହେଲି, ମହାମୁନି। ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ମୋ ପାଖରେ ଆସିଛି; ଏବଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣଙ୍କ ଉତ୍କଟ ତପସ୍ୟା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇଛି।