ଏକଦିନ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷି ନିଜ ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ସେ କୁହୁକୁହୁ କହୁଥିବା କୋଇଲିର ମଧୁର ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ। ସେଇ ସୁନ୍ଦର ସ୍ୱର ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ମନ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ଏବଂ ସେ କୋଇଲିକୁ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କଲେ। ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ରମ୍ଭାଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଦେଖି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମ ନେଲା। ସେ ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ, ଏହା ସବୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କୌଶଳ। କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଭରିଯିବା ସହ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, କୁଶିକନନ୍ଦନ, ରମ୍ଭାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—"ହେ ରମ୍ଭା, ମୁଁ କାମ ଓ କ୍ରୋଧର ଉପରେ ଜୟ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି, ତୁମେ ମୋତେ ଭ୍ରମିତ କରିଛ। ଏହି ଦୁଃଖୀ ଅବସ୍ଥାରେ, ତୁମେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଥର ରୂପେ ରହିବ।" "ମୋର ଏହି କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଦୂଷିତ ହେବ, ସେତେବେଳେ ଏକ ତପୋବଳ ଶାଳୀ, ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତି ଦେବ।" ଏପରି କହି, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଓ ବିକ୍ଳବତା କେବେ ବାହାର କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାପରେ ରମ୍ଭା ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପାଥର ହେଇଗଲେ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି କାମ ଚାଲିଗଲେ। କ୍ରୋଧ ଓ ତପୋବଳ ହାରାଇ ଯିବାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଲା, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏଯାଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସିନଥିଲା। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ବିଘ୍ନିତ ହେବାରୁ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକାକୁଳ ହେଲା, ଏବଂ ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—"ମୁଁ ଆଉ କ୍ରୋଧ କରିବି ନାହିଁ, କିଛି କହିବି ନାହିଁ।" କିମ୍ବା, "ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଶ୍ୱାସ ନେବି ନାହିଁ; ମୁଁ ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଜୟ କରି, ନିଜକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବି।" "ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନେକ ବର୍ଷ ମୁଁ ନ ଶ୍ୱାସ ନେବି, ନ ଖାଇବି।" ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ, ଏପରି ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ନେଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏକ ଅପୂର୍ବ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ନିୟମ ନେଇ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ହେଉଛି ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠି ଅଧ୍ୟାୟ। ତାପରେ, ହେ ରାମ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାର୍ଷି ହିମାଳୟ ପରିସର ଛାଡ଼ି ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୌନବ୍ରତ ରେଖିଲେ, ଏବଂ ଅପୂର୍ବ ଓ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ହଜାର ବର୍ଷ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାର୍ଷି ଦେହରେ କାଠ ଭଳି ହେଇଯାଇଥିଲେ, ଅନେକ ବିଘ୍ନରେ ହେବା ସତ୍ୱେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ କ୍ରୋଧ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ଏପରି ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ନେଇ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ରହିଲେ। ଏହି ହଜାର ବର୍ଷର ବ୍ରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ସେ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏ ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ ସଂକଳ୍ପ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଇଦେଲେ, ନିଜେ କିଛି ଖାଇଲେ ନାହିଁ। ସେ ମୌନବ୍ରତ ରେଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ଭାବେ ସେ ପୁଣି ମୌନ ଓ ନିଶ୍ୱାସ ରହିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ। ପୁଣି ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ସେ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡୁଠାରୁ ଧୂଆଁ ବିର୍ଗଲା। ଏହି ଧୂଆଁ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହେଇଗଲା; ଦେବତା, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସମାନେ ସମସ୍ତେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ତେଜସ୍ୱିତାରେ ସମସ୍ତେ ଅଦ୍ଭୁତ ହେଇଗଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କର ତେଜ ମ୍ଲାନ ହେଇଗଲା। ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। "ହେ ଦେବ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାର୍ଷି ଅନେକ ପ୍ରୟତ୍ନରେ ପରୀକ୍ଷିତ ହେବା ସତ୍ୱେ ତାଙ୍କର ତପୋବଳ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ୁଛି। ତାଙ୍କରେ କିଛି ଦୋଷ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କର ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ନ ହେଲେ, ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବେ। ସମସ୍ତ ଦିଗ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଇଯାଇଛି, କିଛି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ସମସ୍ତ ସାଗର ଉତ୍ତେଜିତ, ପାହାଡ଼ ଭଙ୍ଗ, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ, ବାୟୁ ତିବ୍ର ଭାବେ ବହୁଛି।" "ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ; କିଏଁ ଅନାସ୍ଥିକ ହେଉନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତିନି ଲୋକ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅଶାନ୍ତ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତେଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଇଛି; ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଏଁ ଭଲ ଭାବିପାରିବ ନାହିଁ। ସେ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ତେଜସ୍ୱୀ ମହାର୍ଷି ତିନି ଲୋକକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳାଇଦେବେ।" "ଦେବତ୍ବର ଶାସନ ତାଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ, ତାଙ୍କର ମନସ୍ଥ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ।" ପରେ, ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହିଲେ—"ହେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ତୁମକୁ ଅଭିନନ୍ଦନ। ତୁମ ତପସ୍ୟାରେ ଆମେ ସଂତୁଷ୍ଟ।" "ହେ କୌଶିକ, ତୁମେ ତୁମ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦବୀ ଲାଭ କରିଛ; ମୁଁ ଏବଂ ମାରୁତସବୁ ତୁମକୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଉଛୁ।" "ତୁମେ କୁଶଳ ହେଉ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହେଉ, ଯାଉ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲ।" ସମସ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆନନ୍ଦରେ ବନ୍ଦନା କଲେ ଏବଂ କହିଲେ—"ଯଦି ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି, ତେବେ ଓଁକାର, ବଷଟ୍କାର ଓ ବେଦମାନେ ମୋତେ ଚୟନ କରୁନ୍ତୁ; ମୁଁ କ୍ଷତ୍ର ବେଦ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ହେଉ।" "ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର ବଶିଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଏହି କଥା ଘୋଷଣା କରନ୍ତୁ; ଯଦି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ଦେବତାମାନେ ଚାଲିଯାଆନ୍ତୁ।" ତାପରେ, ବଶିଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ମୈତ୍ରୀ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ—"ଏହା ହେଉ।" "ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି; ସମସ୍ତ କାମ ସଫଳ ହେଇଛି।" ଏହିପରି କହି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାର୍ଷି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଲାଭ କରି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ।