ଏହି କବିତାଟି ଭଲପାଇବା, କରୁଣା, ହାସ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ବୀରତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଏହାକୁ ସେମାନେ ଗାଇଥିଲେ। ସଙ୍ଗୀତ ଓ ସ୍ୱର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏହି ଦୁଇଭାଇ, ମଧୁର ସ୍ୱର ଧାରୀ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସୁନ୍ଦର ଶରୀର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଚିହ୍ନରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥିବା, ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ଦେହରୁ ବିକାଶ ପାଇଥିବା ଦୁଇ ଚିତ୍ର ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ସେହି ରାଜପୁତ୍ର ଦୁଇଝଣେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମମୟ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥାକୁ ଶିଖି, ଦୋଷରହିତ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କବିତାଟିକୁ ଗାଇଥିଲେ। ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସଦ୍ବ୍ୟବହାରୀ ଲୋକଙ୍କ ସଭାରେ, ଏହି ଦୁଇଝଣେ ତାଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ଏହି ଗାନ ଗାଇଥିଲେ। ମହାପୁଣ୍ୟଶୀଳ, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ସୁସଜ୍ଜିତ, ସେମାନେ କେବେ କେବେ ପବିତ୍ର ମନଯୁକ୍ତ ଋଷିମାନେ ଯୋଗୁ ଏକାଠି ହୋଇଥିବା ସଭାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଥିଲେ। ସଭାର ମଧ୍ୟରେ, ସେମାନେ ଏହି କବିତା ଗାଇଥିଲେ; ଏହି ଶୁଣି ଋଷିମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅଶୁନିର୍ଭର ହୋଇଯାଉଥିଲା। ସେମାନେ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ‘ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ! ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ!’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖୁଥିବା ସମସ୍ତ ଋଷି ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହୋଇଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଦୁଇ କୁଶୀଳବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ‘ଆହା! ଏହି ଗୀତର ମାଧୁର୍ୟ, ବିଶେଷକରି ଏହି ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ!’ ବୋଲି କହିଥିଲେ। ଯଦିଓ ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ବହୁତ ପୁରୁଣା, ଦୁଇଝଣେ ଏମିତି ଚମତ୍କାର ଭାବରେ ଏହି କଥାକୁ ଗାଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଶୁଣିଲେ ମନେ ହୁଏ ସବୁ ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ଘଟୁଛି। ସେମାନେ ଦୁଇଝଣେ ଏକାଠି ମିଶି, ମଧୁର ଏବଂ ଉତ୍ସାହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଗାଇଥିଲେ, ଏହିପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତାନ ଓ ରାଗରେ, ଯାହା ପାଇଁ ତାପସୀ ଋଷିମାନେ ସେମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ଅଧିକ ଉତ୍ସାହ ଓ ଅସାଧାରଣ ମାଧୁର୍ୟରେ ଗାଇଥିଲେ, ଏକ ଆନନ୍ଦିତ ଋଷି ଏକ କମଣ୍ଡଳୁ ଦେଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପ୍ରଶଂସିତ ଋଷି ଚର୍ମବସ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଉପବୀତ ଦେଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଜଳପାତ୍ର ଦେଇଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମୁଞ୍ଜ ଘାସର କମରବନ୍ଧ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଦଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣେ କୌପୀନ ଦେଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ରୁଷି କୁଟୁମ୍ବୀ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେ କଷାୟବସ୍ତ୍ର; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଛାଲବସ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଅନନ୍ଦରେ ଝଟି ଓ କାଠର ରସି ଦେଇଥିଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଅର୍ଘ୍ୟପାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଜଳାନଳୀ ଦେଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଉଦୁମ୍ବର ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥିଲେ, କିଛି ଅଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ମହାତ୍ମା ଦୀର୍ଘାୟୁ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ। ଏପରି, ସମସ୍ତ ସତ୍ୟବାଦୀ ଋଷିମାନେ ଏହି ଦୁଇଝଣେଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଇ, ‘ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ମୁନି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚାରିତ’ ବୋଲି କହିଥିଲେ। ଏହା କବିମାନଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧାର, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ଏହି ଗୀତ ସବୁ ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦ୍ୱାରା ଗାଇଯାଉଛି। ଏହି ଗୀତ ଶ୍ରବଣ କରିଲେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ମିଳେ, ଶକ୍ତି ବଢ଼େ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁଠି ଏହି ଦୁଇ ଗାୟକ ଗାଉଥିଲେ, ସେଠି ସେମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇଥିଲେ। ରାଜପଥ ଓ ସଡ଼କରେ, ଭରତଙ୍କ ଭାଇ ବଡ଼ ଭାଇ ଦୁଇ କୁଶୀଳବକୁ ଦେଖି, ସେମାନେଙ୍କୁ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ। ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ରାମ, ସେମାନେ ଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପାଇଥିବା ଦୁଇଝଣେଙ୍କୁ ମହାମାନ୍ୟ କଲେ; ଦିବ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନରେ ବସି, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ ସେମାନେଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଦେଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀ, ଭାଇମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ରାମ ଦୁଇ କୁଶୀଳବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସୁନ୍ଦର ଶରୀର ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରରେ ଅଲଙ୍କୃତ। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଦେବତାଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏହି ଦୁଇଝଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣ।’ ସେ ଦୁଇଝଣଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି, ଅନେକ ଅର୍ଥ ଓ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି କଥାକୁ ଗାଇବାକୁ କହିଲେ; ସେମାନେ ମଧୁର ଓ ଉତ୍ସାହରେ, ହୃଦୟର ଗଭୀର ଭାବରେ ଗାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ତାନ ଓ ଲୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମନ୍ୱୟରେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଅର୍ଥ ଦେଇ ଗାଇଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଗୀତ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ, ମନ ଓ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲା, ଏହାର ସ୍ୱର ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଲାଗିଲା। ଏହି ଦୁଇ ତାପସୀ, ରାଜପୁତ୍ର ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରି, ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ତପସ୍ୱୀ, ସ୍ୱୟଂ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ ଲାଗିଛନ୍ତି। ଏବେ ଏମାନଙ୍କ ଶୂର କାର୍ଯ୍ୟର ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଶୁଣ। ତାପରେ, ରାମଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣ ଅନୁସାରେ, ସେମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଗାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଏବଂ ରାମ, ସଭାରେ ବସି, ମନେ ହେଉଥିଲେ ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ। ଏବେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ବିଜୟୀ ରାଜାମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ପ୍ରଜାପତି ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ସଗର ନାମକ ଏକ ରାଜା, ଯିଏ ସମୁଦ୍ର ଖନନ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ସହିତ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁତ୍ର ଥିଲେ। ସେଇ ମହାତ୍ମା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜାମାନଙ୍କ ଧାରାରେ, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, ଯାହାକୁ ରାମାୟଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏବେ ଆମେ ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାକୁ ଆରମ୍ଭରୁ କହିବା, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ; ଏହା ଈର୍ଷ୍ୟା ବିନା ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଏକ ସମୟରେ ଏହି ଭୂମିରେ ଏକ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଗର ଥିଲା—ଏହା ଅୟୋଧ୍ୟା, ଯାହାକୁ ମନୁ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁ ନିଜେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ସେହି ମହାନ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ନଗର ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋଜନ ପରିମାଣ ଲମ୍ବା ଓ ତିନି ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଥିଲା, ସୁସଂଘଟିତ ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କରେ ଭରିଥିଲା। ଏହି ନଗର ଏକ ବିଶାଳ ରାଜପଥରେ ଶୋଭିତ, ସଦା ତରୁଣ ଫୁଲ ଛିଟାଯାଇ ଓ ପାଣି ଛିଟା ଯାଉଥିଲା। ଏଠାରେ ଦଶରଥ ରାଜା, ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ବଢ଼ାଇଥିବା, ସେଠି ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ରହନ୍ତି, ସେପରି ରହୁଥିଲେ। ଏହି ନଗର ଦ୍ୱାର ଓ ତୋରଣ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ, ଭଲ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ ବଜାର, ବିଭିନ୍ନ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର ରହିଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ କଳାକୁଶଳୀ ଏଠି ବସୁଥିଲେ।