ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ଓ ବଡ଼ ଭାଇ ରାମ, ଜେଉଁଠି ଜେଉଁ ଗୁଣ ଜେଷ୍ଠତାକୁ ଉଚିତ, ସେସବୁ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ । ସେ ସଦା ଜନମାନସଙ୍କ ଭଲ ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରେମ କରୁଥିଲେ । ରାଜା ଦଶରଥ, ପୁତ୍ର ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ । କିନ୍ତୁ ଏହି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହେଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ରାଜମାତା କୈକେୟୀ, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଦୁଇଟି ବର ପାଇଥିଲେ, ସେ ବର ମାଗିଲେ— ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ । ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ପାଳନରେ ବଧ୍ଧ ଦଶରଥ, ପୁତ୍ର ପ୍ରେମରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ପଠାଇଲେ । ରାମ, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ, ନିଜ ପ୍ରତିଞ୍ଞା ପୂରଣ କରି ବନକୁ ଯାଇଲେ । ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ନମ୍ର ଓ ମାତୃ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇ, ଭାଇଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଗଲେ । ଏହିପରି ସମୟରେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ, ଜନକ ମହାରାଜଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଦେବମାୟାର ଅଦ୍ଭୁତ କୃତି, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଓ ନାରୀମାନ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଶୀତା ମଧ୍ୟ ଭାଇ ରୋହିଣୀ ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେପରି ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ । ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶୀତାଙ୍କ ସହ ନଗରବାସୀ ଓ ଦଶରଥ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାଥ ଦେଲେ । ଶୃଙ୍ଗବେରପୁରରେ, ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ରାମ ତାଙ୍କ ରଥୀକୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ ଓ ନିଷାଦ ଚିଫ୍ ଗୁହାଙ୍କ ସହ ମିଶିଲେ । ପରେ ଗୁହା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶୀତାଙ୍କ ସହ ରାମ ଅନେକ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ମହାର୍ଷି ଭୃଗୁବଜ୍ଜଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସେମାନେ ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ପହଞ୍ଚି ଏକ ଶୁଭ୍ର ଆଶ୍ରୟ ତିଆରି କରି ସେଠାରେ ସୁଖରେ ବସିଥିଲେ । ଚିତ୍ରକୂଟରେ ତିନିଜଣ ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ପରି ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ରାମ ବସୁଥିବା ସମୟରେ ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ଶେଷରେ ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଭାବି ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଯାଇଲେ । ଏହିପରେ ମହାମୁନି ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ନେବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ । ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଶରଣ ନେବାକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଲେ । ସେଠାରେ ସତ୍ୟ ଓ ବଳରେ ଅଟୁଟ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଭରତ ଅନୁରୋଧ କଲେ, "ଆପଣ ହିଁ ରାଜା, ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା" । ରାମ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାନଶୀଳ, କୃପାଳୁ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ, ତଥାପି ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନରେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ପଦୁକା ଦେଇ ରାଜ୍ୟ ଚାଳନା ପାଇଁ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଲେ । ପରେ ରାମ ଭାଇ ଭରତଙ୍କୁ ଫେରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ; ଚାହିଦା ପୂରଣ ହେଲା ନାହିଁ, ତଥାପି ଭରତ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ଛୁଇଁଲେ । ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ନିୟମିତ ଭରତ, ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କଲେ । ରାମ, ନଗରବାସୀମାନେ ଆସୁଥିବା କଥା ଅନୁଭବ କରି, ମନୋନିବେଶ ସହ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେଠାରେ ଦଳାଦଳି ମହାବନରେ ପ୍ରବେଶ କରି, କମଳନେତ୍ର ରାମ ଦାନବ ବିରାଧକୁ ବଧ କଲେ ଓ ଶରଭଙ୍ଗ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ତାପରେ ସେ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ । ଏହିପରି ଆନନ୍ଦରେ ତିନିଜଣ ଅସୀମ ତୀର ଓ ଖଡ଼ଗ ଲଭ୍ୟ କଲେ; ଏବଂ ରାମ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ସହ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିଥିଲେ । ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ରାକ୍ଷସ ଓ ଅସୁରମାନେ ନାଶ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ; ରାମ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଇ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଥିବା ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ରାକ୍ଷସ ମାରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ । ସେଠାରେ ବସିଥିବା ସମୟରେ, ଯେଉଁ ଶୂର୍ପଣଖା ଯେଉଁଠି ଚାହିଲେ ତାହିଁ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରିଥିଲେ, ଜନସ୍ଥାନରେ ରହୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାକ କାନ କଟାଯିବା ପରେ ତାଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଖର, ତ୍ରିଶିରା ଓ ଦୂଷଣ ଆଦି ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ରାମଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ । ରାମ ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅନୁଚର ସହିତ ବନରେ ବଧ କଲେ । ଏଭଳି ଚୌଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ । ଏହି ଦେଖି ରାବଣ ତାଙ୍କ ଜନଙ୍କ ବଧର କଥା ଶୁଣି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ । ତାପରେ ରାବଣ ମାରୀଚ ନାମକ ଦାନବଙ୍କୁ ସାଥୀ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ମାରୀଚ ବାରମ୍ବାର ରାବଣଙ୍କୁ ବାରଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାବଣ ତାହା ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ । ମାରୀଚ ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେ ନାହିଁ" । କିନ୍ତୁ ରାବଣ, ନିଜ ଭାଗ୍ୟରେ ବିଧିବଧ୍ୟ ହୋଇ, ମାରୀଚ ସହ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ । ଚତୁର ଚଳନାରେ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଦୂରେ ନେଇଯିବା ପରେ ରାବଣ ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କଲେ; ଏହି ଅବସରରେ ଗୃଧ୍ର ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ବଧ କଲେ । ରାମ ଏହା ଦେଖି ଓ ଶୁଣି ଶୋକରେ ଭାବବିହ୍ୱଳ ହେଲେ, ଏବଂ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର କଲେ । ଶୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବାବେଳେ, ରାମ ଏକ ବିକଟ ଦାନବ କବନ୍ଧ ସହ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ । ତାଙ୍କୁ ବଧ କରି ଦେହ ଦାହ କରିବା ପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା କବନ୍ଧ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ସମୟରେ ନ୍ୟାୟବାନ ଶବରୀଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଲେ । "ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ଶବରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ," କହି ରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ । ଏହିପରି ଶତ୍ରୁନାଶକ ରାମ ଶବରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ଶବରୀ ଯଥାଯଥ ଆଦର ସହ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ । ତାପରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ପମ୍ପା ସରୋବର କୂଳରେ ବାନର ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ମିଶିଲେ । ହନୁମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ମିଶିଲେ ଓ ଏବଂ ରାମ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ କଥା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଲେ ।