ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ସମସ୍ତ ମାରୁତମାନେ ଏକଠି ହୋଇ, ନିଜ ସ୍ୱର୍ଥ ପାଇଁ ଏବଂ କୌଶିକଙ୍କ ଅନିଷ୍ଟ ପାଇଁ ରମ୍ଭା ଏପ୍ସରାସ୍ଙ୍କୁ କିଛି କଥା କହିଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ଚଉଷଠି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିବର୍ଣ୍ତିତ ଅଛି। ଇନ୍ଦ୍ର ରମ୍ଭାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରମ୍ଭା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ। ତୁମେ କୌଶିକ ମୁନିଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର; ତାଙ୍କ ମନରେ କାମ ଏବଂ ମୋହ ଭରିଦିଅ।” ଏହିପରି ଜଣା, ହଜାର ଚକ୍ଷୁଯୁକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି ଆଜ୍ଞା ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ରମ୍ଭା ଲଜ୍ଜାପ୍ରକାଶ କରି, ହାତ ଯୋଡି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁ, ଏହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ଭୟଙ୍କର। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସେ ମୋପରି ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ରୁପେ ଅପରାଧ ଦେବେ।” ତେଣୁ, ମୁଁ ଭୟଭୀତ; ଦୟାକରି ମୋତେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅ। ତାଙ୍କ ଏହି ଭୟଭୀତ ଅନୁରୋଧ ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ରମ୍ଭାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ, “ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ରମ୍ଭା; ତୁମେ ମୋ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କର। ମୁଁ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଏହି ସୁନ୍ଦର ଗଛଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ କାମ ଦେବତା ସହିତ ତୁମ ସାଙ୍ଗରେ ରହିବି, ଏବଂ କୋଇଲାର ମଧୁର ଗୀତ ତାଙ୍କ ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବ।” “ତୁମେ ଅନେକ ଗୁଣ ଏବଂ ଚମତ୍କାର ଶୋଭାରେ ଶୋଭିତ, ମୃଦୁ ଭାବରେ, କୌଶିକ ମୁନିଙ୍କ ତପସ୍ୟାକୁ ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।” ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରମ୍ଭା ଅପୂର୍ବ ସୁନ୍ଦରତା ଧାରଣ କରି, ମୃଦୁ ହସରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କୋଇଲାର ମଧୁର ସ୍ୱର ଶୁଣି, ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, ରମ୍ଭାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ସ୍ୱର, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଗୀତ ଏବଂ ରମ୍ଭାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖି, ମୁନିଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମ ହେଲା। ସେ ଏହି ସବୁକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚାଳ ବୋଲି ଅନୁମାନ କରି, କୌଶିକଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, କ୍ରୋଧରେ ରମ୍ଭାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ। “ତୁମେ ମୋତେ, ଯେଉଁ ମୁଁ କାମ ଏବଂ କ୍ରୋଧ ଉପରେ ଜୟ ଲାଭ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି, ମୋହିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛ, ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେବା; ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଥର ରୂପେ ରହିବା।” “ମୋ କ୍ରୋଧରେ ତୁମେ ଅପବିତ୍ର ହେବା ପରେ, ଏକ ତପସ୍ବୀ ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତି ଦେବେ।” ଏହିପରି କହି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିରେ, ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଅନ୍ତରେ ଦମନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଶାପ ବଳେ, ରମ୍ଭା ତୁରନ୍ତ ପଥର ରୂପେ ପରିଣତ ହେଲେ; ମୁନିଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି କାମ ଦେବତା ଚାଲିଗଲେ। କ୍ରୋଧ ଏବଂ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ହରାଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅନ୍ତରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଲା କାରଣ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ବିଘ୍ନ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲା; ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ, “ମୁଁ କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରିବି, କିଛି କହିବି ନାହିଁ। ଅଥବା, ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ନେବି ନାହିଁ; ମୁଁ ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଦମନ କରି, ନିଜକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବି।” “ଯାଉଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବି, ତାଉଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଶ୍ୱାସ ନେବି ନାହିଁ, ଖାଇବି ନାହିଁ।” ମୋତେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବେଳେ, ମୋ ଶରୀର ରୂପ ନଷ୍ଟ ହେବି ନାହିଁ; ଏଭଳି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ, ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ନିୟମ ନେଇ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ବାଲକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଷଠି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଛି। ତାପରେ, ରାମ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ହିମାଲୟ ଅଞ୍ଚଳ ଛାଡ଼ି, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ବହୁତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୌନବ୍ରତ ନେଇ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ। ଏହି ହଜାର ବର୍ଷ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି, ଯେଉଁ କି ଲକଡ଼ା ଭଳି ହୋଇଗଲେ ଏବଂ ଅନେକ ବିପଦରେ ଶିକ୍ଷିତ ହେଲେ, କ୍ରୋଧକୁ ଅନ୍ତରେ ଆସିବାକୁ ଦେଲେ ନାହିଁ। ସେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଅଶେଷ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ; ଏକ ହଜାର ବର୍ଷର ନିୟମ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ସେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ତୟାରି ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଇଦେଲେ; ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇଦେବା ପରେ, ସେ ନିଜେ କିଛି ଖାଇଲେ ନାହିଁ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ମୌନବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ; ପୁନଃ ମୌନବ୍ରତ ଏବଂ ନିଶ୍ୱାସ ନ ନେବାରେ ଲିନ ହେଲେ। ଏହାପରେ, ଆଉ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶ୍ୱାସ ନ ନେଇ, ଏକାନ୍ତ ତପସ୍ୟା କଲେ; ଏହି ଦୀର୍ଘ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରୁ ଧୂଆଁ ଉଠିଲା। ଏହି ଧୂଆଁରେ ତିନି ଲୋକ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଯେପରି ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ଦେବତା, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏହି ତପସ୍ୟା ଏବଂ ଦୀପ୍ତିରେ ଅସ୍ତିର ହେଲେ; ସମସ୍ତଙ୍କ ରେ ଦୁଃଖ ଲାଗି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିକଟ କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ଦେବତା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି, ଅନେକ କାରଣରେ ଯେଉଁ ତାଙ୍କୁ ଭୟ ଏବଂ କ୍ରୋଧ ଦେଇଛି, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ୁଛି। ତାଙ୍କୁ କିଛି ଅପରାଧ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ; ଯଦି ତାଙ୍କ ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉନାହିଁ, ସେ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ତିନି ଲୋକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଚରାଚରକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେବେ। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅସ୍ଥିର, କିଛି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ।” “ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ପାତ ହେଉଛି, ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଉଛି, ପବନ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ବହୁଛି, ଦିନ ରାତି ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି। ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ଜାଣୁନାହିଁ; କିଏ ଅସ୍ତିକ ନୁହଁ, କିଏ ନାସ୍ତିକ ନୁହଁ, କିନ୍ତୁ ତିନି ଲୋକ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ମନ ଅତି ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି।” “ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦୀପ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ହରାଇଛି; ଏହି ମହାମୁନି ଶାନ୍ତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କିଏ ଏକାନ୍ତ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।