ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାର୍ଷି ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ହେଇ, ଦୁଇ ହାତ ଉଠାଇ, କୌଣସି ସମର୍ଥନ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ବାୟୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଉଗ୍ର ତପ କରିଥିଲେ। ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଦାହ ଭୋଗୁଥିଲେ, ବର୍ଷାକାଳରେ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ପଡ଼ି ରହିଥିଲେ। ଶୀତକାଳରେ ସେ ଦିନ ରାତି ପାଣି ମଧ୍ୟରେ ଶୟାନ ହୋଇ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା ସେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ମହା ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ। ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତ ମାରୁତମାନେ ସହିତ ମିଶି, ନିଜ ସ୍ବାର୍ଥ ପାଇଁ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ହାନି ପାଇଁ ଅପ୍ସରା ରମ୍ଭାଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, "ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କର ବଡ଼ କାମ ତୁମେ ସାଧନ କର। ତୁମେ କୌଶିକଙ୍କୁ ମୋହିତ କରି, ତାଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ମାୟାରେ ପଡ଼ାଇଦିଅ।" ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶୁଣି, ଲଜ୍ଜିତ ଓ ହାତ ଜୋଡି ରମ୍ଭା କହିଲେ, "ଦେବେଶ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହା ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ତାଙ୍କ ରୋଷ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ପଡ଼ିବ। ଏହିକାରଣରେ ମୁଁ ଭୟଭୀତ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଆଶ୍ବାସନ ଦିଅ।" ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ବାସନ କରି କହିଲେ, "ଭୟ କରନିଅ, ରମ୍ଭା। ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ରହିବି, ଆମ୍ବେ ଓ କୋକିଳ ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବ। ତୁମେ ତୁମ ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଓ ଗୁଣରେ ସୁଶୋଭିତ ହୋଇ, ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ କୌଶିକ ଋଷିଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର କର।" ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରମ୍ଭା ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଧାରଣ କଲେ ଓ ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ନେଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ସେତେବେଳେ କୋକିଳର ମଧୁର ସ୍ବର ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, ରମ୍ଭାଙ୍କ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଲେ। ଏହି ଅପୂର୍ବ ସ୍ବର, ଗୀତ ଓ ରମ୍ଭାଙ୍କ ରୂପ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ହେଲା। ସେ ବୁଝିଗଲେ ଏହା ସବୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚକ୍ରାନ୍ତ। ତେଣୁ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ୟତମ ଷିରୋମଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରମ୍ଭାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, "ରମ୍ଭା, ମୋତେ ଯେଉଁଠି ମୁଁ କାମ ଓ କ୍ରୋଧର ଉପରେ ବିଜୟ ଲଭିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି, ତୁମେ ମୋତେ ପରୀକ୍ଷା କରିଛ। ଏହି କାରଣରେ ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଷାଣ ରୂପେ ରହିବ। ମୋ ରୋଷରେ ତୁମେ ଏହି ଦଶାରେ ପଡ଼ିବ, କିନ୍ତୁ ଏକ ତପସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରିବ।" ଏହିପରି କହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୱଳନ ଦମନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଶାପ ପ୍ରଭାବରେ ରମ୍ଭା ସେହିଖଣ୍ଡେ ପାଷାଣରେ ପରିଣତ ହେଲେ ଓ କାମଦେବ ବିରକ୍ତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ। କ୍ରୋଧ ଓ ତପଶ୍ୟା ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅନ୍ତର୍ବେଦନାରେ ଶାନ୍ତି ନ ପାଇଲେ। ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ ହେବାର ଦୁଃଖରେ ସେ ଶପଥ କଲେ—"ମୁଁ କ୍ରୋଧକୁ ଅନୁମତି ଦେବିନାହିଁ, କିଛି କହିବି ନାହିଁ। ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ନେବି ନାହିଁ, ନିଜେ ଶୁଷ୍କ ହେଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିବି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦ ଲଭିବି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ନେବି ନାହିଁ, ଖାଇବି ନାହିଁ। ମୋ ତପସ୍ୟା କାଳରେ ମୋ ଦେହ କ୍ଷୟ ହେବ ନାହିଁ।" ଏହିପରି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ଅପୂର୍ବ ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଏହି ଶପଥ ନେଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହିମାଲୟ ଛାଡ଼ି ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଇ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସେ ମୌନବ୍ରତ ଧାରଣ କଲେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ହଜାର ବର୍ଷ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଅନେକ ବିଘ୍ନ ସହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କଠୋର ହୋଇ ରହିଲେ, କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧକୁ ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ ନାହିଁ। ଏପରେ, ତାଙ୍କ ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତପସ୍ୟା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ସେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆସି, ତାଙ୍କ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ଦେଲେ, ନିଜେ କିଛି ଖାଇଲେ ନାହିଁ, କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ମୌନବ୍ରତ ରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ। ଏହା ପରେ ସେ ପୁଣି ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରୁ ଧୂଆଁ ଉଠିଲା। ଏହି ଧୂଆଁରେ ତିନି ଲୋକ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ। ଦେବତା, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଏହି ତପସ୍ୟା ଓ ତେଜସ୍ୱିତା ଦେଖି ଅବାକ ହେଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ତେଜ ନିର୍ବଳ ହେଉଥିଲା। ସମସ୍ତେ ଏହି ଅସହ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହା ତପସ୍ୟା କରି, ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ପରୀକ୍ଷା ଓ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ତପଶ୍ୟାଶକ୍ତି ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ାଇ ଚାଲିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଯଦି ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ ନାହିଁ, ତେବେ ତିନି ଲୋକ ସମେତ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତିରେ ଧ୍ୱଂସ ହେଇଯିବ। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅସ୍ଥିର, କିଛି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ସମୁଦ୍ର ଉତ୍କଳିତ, ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ, ବାୟୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ବହୁଛି।" ଏହିପରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ତିନି ଲୋକ ଅସ୍ଥିର ଓ ଭୟଭୀତ ହୋଇପଡ଼ିଲା।