ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କାବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ପଢିବାକୁ ଓ ଗାଇବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର, ତିନି ପ୍ରମାଣ ଓ ସାତ ପ୍ରକାର ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍ଗ ଓ ତାଳ ର ସୁନ୍ଦର ସଙ୍ଗେ ଗାଯାଯାଏ । ଏହି କବିତା ମଧୁର ଭାବ, କରୁଣା, ହାସ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ବୀରତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏହି କବିତାକୁ ଦୁଇ ଭାଇ ଗାଉଥିଲେ, ସଂଗୀତ ଓ ସ୍ୱର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ମଧୁର କଣ୍ଠ ଧାରୀ, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲେ ଯେଉଁମାନେ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଅବତାର । ସୁନ୍ଦର ଦେହ, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ, ମଧୁର କଣ୍ଠରେ କଥା କହୁଥିବା, ସେମାନେ ମନେ ପଡ଼ାଉଥିଲେ ଯେ ରାମଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଇଟି ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି । ସେଇ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମମୟ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପାଖ୍ୟାନକୁ ଶିଖି, ଦୋଷରହିତ ଭାବେ ଗାଉଥିଲେ । ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ସଭାରେ, ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଶିକ୍ଷା ଅନୁଯାୟୀ, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଗାଉଥିଲେ । ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ମହାନ୍ତ ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥିବା ଋଷିମାନଙ୍କ ସଭାରେ ଗାଇଥିଲେ । ସଭା ମଧ୍ୟରେ ନିକଟରେ ଦାଁଡି, ଯେତେବେଳେ ଗାଇଲେ, ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଆନନ୍ଦାଶୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ସେମାନେ "ଅତିଉତ୍କୃଷ୍ଟ! ଅତିଉତ୍କୃଷ୍ଟ!" ବୋଲି ଚମତ୍କୃତ ହୋଇ ତାଲି ଦେଇଥିଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏହି ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହୋଇଥିଲେ । ସେମାନେ ଦୁଇ କୁଶୀଳବ ଗାୟକଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, "ଆହା! ଏହି ଗୀତର ମଧୁରତା, ବିଶେଷକରି ଶ୍ଲୋକମାନେ!" ଯଦ୍ୟପି ଏହି ଘଟଣା ଅତୀତର, ଦୁଇଁଜଣ ଏପରି ଭାବରେ ଗାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଦେଖୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଲାଗୁଥିଲା । ସେମାନେ ଏକତ୍ରେ ମଧୁର ଓ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗାଇ, ତାଳ ଓ ସ୍ୱରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମେଳ ରଖିଥିଲେ; ତେଣୁ ତପସ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ମହାନ୍ତ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ । ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଅଧିକ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅସାଧାରଣ ମଧୁରତାରେ ଗାଇଲେ, ଏକ ଆନନ୍ଦିତ ଋଷି ନିକଟରେ ଦାଁଡି ତାଙ୍କୁ ଜଳପାତ୍ର ଦେଲେ । ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଋଷି ଚର୍ମବସ୍ତ୍ର ଦେଲେ, ଅନ୍ୟେ ମୃଗଚର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟେ ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞସୂତ୍ର ଦେଲେ । କେହି ଜଳପାତ୍ର, କେହି ମୁଞ୍ଜ ଘାସର କମରବନ୍ଧ, କେହି ଦଣ୍ଡ, କେହି କୌପୀନ ଦେଲେ । ଅନ୍ୟ ଜଣେ କୁଟିଲ ଦଣ୍ଡ, କେହି ଅନ୍ୟେ ଗେରୁଆ ବସ୍ତ୍ର, ଅନ୍ୟେ ଚର୍ମବସ୍ତ୍ର ଦେଲେ । କେହି ଜଟାବନ୍ଧ ଓ କାଠର ଦୋରି, କେହି ଅନ୍ୟେ ଆହୁତି କରିବା ଉପକରଣ, ଅନ୍ୟେ ଜଳାଣି ଦେଲେ । କେହି ଉଦୁମ୍ବର ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ, କେହି ଆଶୀର୍ବାଦ, କେହି ଦୀର୍ଘାୟୁ ଶୁଭକାମନା କଲେ । ଏହିପରି ତଥ୍ୟବାନ୍ ଋଷିମାନେ ସମସ୍ତେ ଉପହାର ଦେଉଥିଲେ, "ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ମୁନି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି," ବୋଲି କହି । ଏହା କବିମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଧାର, ଉଚିତ କ୍ରମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏହି ଗୀତ ସମସ୍ତ ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦ୍ୱାରା ଗାଯାଯାଏ । ଏହା ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଉଛି, ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ, ଓ ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ; ଯେଉଁଠି ଏହି ଦୁଇ ଗାଉଥିଲେ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ । ବଜାର ଓ ରାଜପଥରେ, ଭରତଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ଏହି ଦୁଇ କୁଶୀଳବଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଯାଇଥିଲେ । ଶତ୍ରୁନାଶକ ରାମ, ଏହି ଦୁଇ ଗର୍ଭିତ ଓ ଗୌରବଵାନ୍ତ ଗାୟକଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ; ଦିବ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନରେ ବସି, ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କୁ ଅଞ୍ଜଳି ଦେଲେ । ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ଓ ଭାଇମାନେ ଚାରିପାଖରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ରାମ ଏହି ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେହରେ ଶୁଭ ଓ ଚରିତ୍ରରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ । ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ଦେବତାସମ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ଗାଥା ଆମେ ଶୁଣିବା ଉଚିତ" । ସେ ଗାୟକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଅର୍ଥ ଓ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି କଥାଟି ଗାଇବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ; ଏବଂ ସେମାନେ ହୃଦୟରୁ ମଧୁର ଓ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାଇଲେ । ସ୍ତ୍ରୀଙ୍ଗ ଓ ତାଳର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମିଳନରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅର୍ଥ ସହିତ ଗାଇଲେ; ଏହି ଗୀତ ଶୋତାମାନଙ୍କ ଦେହ, ମନ ଓ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦିତ କଲା, ଏବଂ ଏହାର ଧ୍ୱନି ସଭାରେ ଚମକିଉଠିଲା । ଏହି ଦୁଇ ତପସ୍ବୀ, ରାଜସ୍ଵ ଲକ୍ଷଣରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ଗାୟନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ମହାନ୍ତ, ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅଦ୍ଭୁତ କହିପାରିବି । ଏବେ ତାଙ୍କର ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଶୁଣ । ତାପରେ, ରାମଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣରେ, ଏହି ଦୁଇ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ ଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ; ରାମ ସଭାରେ ବସି ଦୀର୍ଘ ଶ୍ରବଣ ଇଚ୍ଛାରେ ଆସକ୍ତ ହେଉଥିଲେ । ଏବେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ପୂର୍ବେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ପ୍ରଜାପତି ଆଦି ଯୁଦ୍ଧବିଜୟୀ ରାଜାମାନଙ୍କର ଅଧିନ ଥିଲା । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ସାଗର ନାମକ ରାଜା, ଯିଏ ସମୁଦ୍ର ଖନନ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ସହିତ ଷଠି ହଜାର ପୁଅ ଥିଲେ । ସେହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାନ୍ତ ରାଜାମାନଙ୍କ ସଂପ୍ରଦାୟରେ ଏହି ମହାକାବ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯାହାକୁ ରାମାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏବେ ଆମେ ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଆଦିରୁ ଶୁଣିବା; ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଭରିଆଯାଇଛି, ଇର୍ଷ୍ୟା ବିନା ଶୁଣିବା ଉଚିତ । ଏକ ସମୟରେ ଥିଲା ଏକ ସହର—ଅୟୋଧ୍ୟା, ସାରା ପୃଥିବୀରେ ବିଶ୍ରୁତ, ମାନବମନ୍ଦଳୀ ମନୁ ନିଜେ ଯାହା ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ । ସେହି ମହାନ୍ତ ଓ ଶୋଭାମୟ ସହର ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ତିନି ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ ଥିଲା, ରାସ୍ତା ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ । ଏହି ସହରର ମୁଖ୍ୟ ରାଜପଥ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ ଗଢ଼ାଯାଇଥିଲା, ସଦା ତଜା ଫୁଲରେ ଭରିଥିଲା ଓ ଜଳ ଛିଟାଯାଉଥିଲା । ସେଠାରେ ଦଶରଥ ରାଜା, ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ବୃଦ୍ଧି କରିଥିବା, ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେପରି ରହନ୍ତି, ସେହିପରି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବସିଥିଲେ । ସହର ଦ୍ୱାର, ତୋରଣ, ବଜାର, ନିକଟରେ ବିଭକ୍ତ, ବିଭିନ୍ନ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କଳାକାର ଏଠାରେ ବସିଥିଲେ । ଏହା ରଥି, ସୂତ, ଅପୂର୍ବ ଶୋଭା, ଉଚ୍ଚ ମହଳ ଓ ପତାକା, ଏବଂ ଶତଶଃ ଯୁଦ୍ଧ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଭିଡ଼ିଥିଲା । ଏହିପରି ଅୟୋଧ୍ୟା ଓ ଏହି ମହାନ କଥା ଆମ ପାଖରେ ଆସୁଛି—ଏହା ହେଉଛି ରାମାୟଣର ଆଦିକଥା ।