ପ୍ରଭୁ, ଯଦି ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ଏହା ଘୋଷଣା କରିବେ, ତେବେ ମୁଁ ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଜୟ କରିଛି,” ବୋଲି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ତାହାପରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ତୁମେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିନାହାନ୍ତି।” ବ୍ରହ୍ମା ଏହିପରି କହି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ “ଉତ୍ତମ ଋଷି, ଚେଷ୍ଟା କର,” ବୋଲି ଉତ୍ସାହିତ କରି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇ ଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ—ତାଙ୍କ ହାତ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, କୌଣସି ଆଧାର ଛାଡ଼ି, କେବଳ ବାୟୁ ଉପରେ ଜୀବନ ନେଇ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପାଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଇ, ବର୍ଷାରେ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ରହିଥିଲେ। ଶୀତକାଳରେ ଦିନ ରାତି ପାଣି ମଧ୍ୟରେ ଶୟନ କରି, ଏହିପରି ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଦୀଘା ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏପରି ତପସ୍ୟାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଜଳିଉଠିବା ସମୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଇନ୍ଦ୍ର, ମାରୁତମାନେ ସହିତ, ରମ୍ଭା ନାମକ ଅପ୍ସରାଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, “ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ କାମ କରିବାକୁ ହେବ; ତୁମେ କୌଶିକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରି, ତାଙ୍କ ମନକୁ ମୋହ ଓ କାମନାରେ ଭରିଦିଅ।” ଅପ୍ସରା ରମ୍ଭା, ଲଜ୍ଜା ଓ ଭୟରେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଏହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଋଷି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ମୋ ଉପରେ କ୍ରୋଧ ପ୍ରକାଶ କରିବେ। ଏହିପରି ଭୟରେ ଆମି ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି।” ତାଙ୍କ ଭୟ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ରମ୍ଭା, ଭୟ କରନି; ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ରହିବି, ଏବଂ ବସନ୍ତ ଋତୁର ସୁନ୍ଦର ଗଛ ମଧ୍ୟରେ କାମ ଦେବତା ସହିତ ତୁମ ସହିତ ରହିବି, କୋକିଲ ତାଙ୍କ ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବ। ତୁମେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଅପ୍ସରା ଭାବରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।” ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ରମ୍ଭା ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଧାରଣ କରି, ମୃଦୁ ହସ ଦେଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବାକୁ ଆଗାଇଲେ। ରମ୍ଭା ଏବଂ କୋକିଲର ମଧୁର କଣ୍ଠ ସ୍ୱର ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମନେ ଆନନ୍ଦ ହେଲା, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ରମ୍ଭା ଉପରେ ପଡ଼ିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ସେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଓ ସ୍ୱରକୁ ଦେଖି, ମନେ ଶଙ୍କା ହେଲା। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବୁଝିଗଲେ ଯେ ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚାଳ। କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ମନ ଭରିଗଲା ଓ ସେ ରମ୍ଭାକୁ ଶାପ ଦେଲେ: “ରମ୍ଭା, ତୁମେ ମୋ ଭଗ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ; ତୁମେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଥର ଭାବେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ମୋ କ୍ରୋଧରେ ତୁମେ ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବା ପରେ, ଏକ ତପସ୍ୟୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୁମେ ମୁକ୍ତି ଦେବେ।” ଏହିପରି ଶାପ ଦେଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଦମନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ ରମ୍ଭା ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପଥରରେ ପରିଣତ ହେଲେ; ଏବଂ କାମ ଦେବତା ଏହା ଦେଖି ଚାଲିଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ ଓ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମା ଅଶାନ୍ତ ହେଲା; ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତ ହୋଇନଥିଲା। ଏହି ଦୁଃଖରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—“ମୁଁ ଏବେ କ୍ରୋଧକୁ ଅନୁମତି ଦେବିନି, କୌଣସି କଥା କହିବିନି; ଏହା ନହେଲେ, ମୁଁ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଶ୍ୱାସ ନେବିନି, ମୁଁ ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରି ନିଜକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବି। ମୁଁ ତପସ୍ୟା କରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦ ଲାଗି ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖାଇବି ନାହିଁ, ଶ୍ୱାସ ନେବି ନାହିଁ।” ଏହିପରି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଅପୂର୍ବ ଏବଂ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା କଲେ, ତାଙ୍କ ଶରୀର ଅପରିଣତ ରହିଲା। ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହିମାଲୟ ଅଞ୍ଚଳ ଛାଡ଼ି, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଗଲେ ଓ ତାଁଠାରେ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ମୌନ ବ୍ରତ ରହି, ଦୁଃସାଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ହଜାର ବର୍ଷ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ବହୁ ବିପଦ ଭୋଗି ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହେଲେ, ତଥାପି କ୍ରୋଧକୁ ମନରେ ଆସିବା ଦିଅନାହାନ୍ତି। ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ଅପରିମିତ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗି ରହିଲେ। ଏକ ହଜାର ବର୍ଷର ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ଏହି ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ତୁଳି ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ, ନିଜେ କିଛି ଭୋଜନ କଲେ ନାହିଁ। ସେ କୌଣସି କଥା କହିଲେ ନାହିଁ, ମୌନ ବ୍ରତ ରଖିଲେ; ପୁନଃ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ନାହିଁ। ଏହି ତପସ୍ୟାରେ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧୂଆଁ ଉଠିଲା, ଏହି ଧୂଆଁ ତିନି ଲୋକକୁ ଉତ୍ପାତ କରିଦେଲା। ଦେବତା, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ତେଜରେ ଭୟଭିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ଧାର କରିଦେଲା। ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଗ୍ରହ କଲେ: “ପ୍ରଭୁ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅନେକ ଉପାୟରେ ପରୀକ୍ଷା ଓ କ୍ରୋଧ ଭୋଗିଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି ଅଧିକ ହେଉଛି। ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ; ଯଦି ତାଙ୍କର ମନୋକାମନା ପୂରଣ ହେବା ନାହିଁ...” ଏହିପରି ତପସ୍ୟାର ଅନନ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ଦୃଢ଼ତାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭୟରେ ପକାଇଦେଲେ।