ଉତ୍ତର ପର୍ବତରେ ଏକ ଦିନ ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଏକସାଥି ହୋଇ ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ, “କୌଶିକଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶିକା, ଯେଉଁଠି ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ମହାର୍ଷି ଉପାଧି ଦିଆଯିବା ଉଚିତ।” ଦେବତାମାନଙ୍କ ଏହି ଭାବନା ଶୁଣି ଜଗତର ପ୍ରପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା, ତପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମଧୁର ବାକ୍ୟ କହିଲେ, “ସ୍ୱାଗତ, ମୁଁ ତୋମର ତପସ୍ୟାରେ ଖୁସି ହୋଇଛି। ମୁଁ ତୁମକୁ ମହାର୍ଷି ଉପାଧି ଦେଉଛି। ତୁମେ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରଧାନ ହେବା।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହାତ ଯୋଡି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଯଦି ଆପଣ ମୋ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅପୂର୍ବ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଉପାଧି ଦେଇପାରିବେ, ତେବେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛି।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ତୁମେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିନାହାଁ। ତପସ୍ୟାରେ ଅଧିକ ଚେଷ୍ଟା କର।”—ଏହା କହି ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉପରେ ତପସ୍ୟାର ଅଗ୍ନି ଜଳି ପଡ଼ିଲା। ସେ ହାତ ଉଠାଇ, ବାୟୁ ଖାଇ, ପଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଦାଉଡ଼ିବା, ବର୍ଷାରେ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ରହିବା, ଶୀତକାଳରେ ଦିନ ରାତି ଜଳ ଭିତରେ ଶୋଇବା ପ୍ରମାଣ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହିପରି ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଚାଲିଲା। ଏପରି ତପସ୍ୟାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଜଳିଯାଉଥିବାବେଳେ, ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟାନ୍ବିତ ହେଲେ। ଏବେ ଇନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତ ମାରୁତଙ୍କ ସହିତ, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଏବଂ କୌଶିକାଙ୍କ ହାନି ପାଇଁ ଅପ୍ସରା ରମ୍ଭାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରମ୍ଭା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ। ତୁମେ କୌଶିକାଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ତାଙ୍କର ମନରେ କାମ ଏବଂ ମୋହ ଭରିଦିଅ।” ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ଲଜ୍ଜାରେ ହାତ ଯୋଡି ରମ୍ଭା କହିଲେ, “ଏହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ମୋ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରିବେ। ତେଣୁ ମୁଁ ଭୟଭୀତ। ମୋତେ ଆପଣ ଦୟା କରନ୍ତୁ।” ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଇନ୍ଦ୍ର ରମ୍ଭାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସ କଲେ, “ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ମୋ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କର।” ବସନ୍ତ ଋତୁରେ, ସୁନ୍ଦର ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ଏବଂ କାମ ତୁମ ସହିତ ରହିବା ଦେବି; କୋଇଲି ତାଙ୍କର ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବ। ତୁମେ ଅନେକ ଗୁଣ ଏବଂ ସୁନ୍ଦରତାରେ ଶୋଭିତ, ମୃଦୁ ଚରିତ୍ର ଧାରଣ କରି, ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ କୌଶିକାଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ କର। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରମ୍ଭା ଅପୂର୍ବ ସୁନ୍ଦରତା ଧାରଣ କଲେ। ଶୁଭ୍ର ହସରେ, ମନୋହର ରମ୍ଭା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କୋଇଲିର ମଧୁର ଗାନ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ, ରମ୍ଭାକୁ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦ, ଗୀତ ଏବଂ ରମ୍ଭାଙ୍କ ଦେଖାରେ ତାଙ୍କର ମନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଆସିଗଲା। ସେ ଏହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚାଳ ଭାବି, କ୍ରୋଧରେ ରମ୍ଭାକୁ ଶାପ ଦେଲେ, “ତୁମେ ମୋତେ କାମ ଏବଂ କ୍ରୋଧ ଜୟ କରିବାରେ ବିଘ୍ନ କରିଛ, ତେଣୁ ଦୁଃଖିତ ରମ୍ଭା, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଥର ହେଇ ରହିବା। ଏକ ତପସ୍ୱୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୁମେ ମୋ କ୍ରୋଧରେ ଶାପିତ ହେବା ପରେ ମୁକ୍ତି ଦେବେ।” ଏପରି କହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କର ଅତିଶୟ କ୍ରୋଧ ଏବଂ ବିୟୋଗକୁ ଅନ୍ତରେ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳି ଶାପରେ ରମ୍ଭା ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପଥର ହେଇଯିବା; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି କାମ ଚାଲିଗଲା। କ୍ରୋଧ ଏବଂ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ହାରାଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମନେ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖିତ ହେଲା, ତପସ୍ୟା ବିଘ୍ନ ହେଲା ପାଇଁ। ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ, “ମୁଁ ଆଉ କ୍ରୋଧ କରିବି ନାହିଁ, କିଛି କହିବି ନାହିଁ। ଅନ୍ୟଥା, ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଶ୍ୱାସ ନେଇବି ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରି ଆପଣକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବି।” “ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପାଧି ଲାଭ କରିବି ନାହିଁ, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଶ୍ୱାସ ନେଇବି ନାହିଁ, ଖାଇବି ନାହିଁ। ମୋ ତପସ୍ୟାରେ ଶରୀର ଅବିନାଶୀ ରହିବ।”—ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଦୁର୍ଲଭ ଉପବାସ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ତପସ୍ୟା କଲେ। ତାପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହିମାଳୟ ଛାଡ଼ି ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ। ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମୌନ ଉପବାସ ଓ ଅପୂର୍ବ ତପସ୍ୟା କରିଲେ। ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାବେଳେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗଛର ଦଳ ପରି ଜଡ଼ ହେଇଯିଲେ; ବହୁ ବିଘ୍ନ ଆସିଲା, ତଥାପି କ୍ରୋଧକୁ ମନେ ଆଣିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ରଖି, ଅନ୍ତହୀନ ତପସ୍ୟା କରିବାରେ ଲଗ୍ନ ହେଲେ। ହଜାର ବର୍ଷ ଉପବାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ପରେ, ସେ ଖାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଇଦେଲେ, ନିଜେ କିଛି ଖାଇଲେ ନାହିଁ। ମୌନ ଉପବାସରେ ରହି, କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; ଏପରି ତପସ୍ୟା ଆଉ ଜାରି ରଖିଲେ, ଶ୍ୱାସ ନେବା ପରି ନାହିଁ। ଏଭଳି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅତିଶୟ ତପସ୍ୟା ଓ ଉପବାସ ଦେବତାମାନେ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ନିଶ୍ଚଳ ଦୃଢ଼ତା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଉପାଧି ଲାଭ କରିବା ପାଇଁ ଆଗକୁ ଆଣିଲା।