ଲଙ୍କାର ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଘୋଡ଼ା ମୃତ, ରଥଗୁଡ଼ିକ ଧ୍ୱଂସ, ପତାକା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା; ସେମାନଙ୍କ ଶୃଙ୍ଖଳା ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଯେଉଁ ରାକ୍ଷସମାନ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥିଲେ, ସେମାନେ ଆତଙ୍କିତ ହୋଇ ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ପଳାଇଗଲେ। ରଣଭୂମି ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ପଦାତି ମୃତଦେହରେ ଭରିଗଲା, ଏହା ଏମିତି ଲାଗିଲା ଯେ ମହାପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧର ଖେଳକ୍ଷେତ୍ର ହେବା ପରି। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ରାମଙ୍କୁ ‘ଶାବାଶ! ଶାବାଶ!’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ। ଏହାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ତୁରନ୍ତ ସୁଗ୍ରୀବ, ବିଭୀଷଣ ଓ ଭନରାଜ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କଲେ। ସେ ଜାମ୍ବବାନ୍, ମୈନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ଏହି ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଶକ୍ତି କିମ୍ବା ମୋତେ, କିମ୍ବା ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କ ଅଟୁଟ ଶକ୍ତି ଅଟୁଟ ଅଛି।’ ରାମ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ, ମହାତ୍ମା ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ଅକ୍ଲାନ୍ତ, ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ପରେ ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ଉଲ୍ଲାସିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ। ଏଉଁବେଳେ ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ଚଉନବେଁ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହଜାର-ହଜାର ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ, ତେଜସ୍ୱୀ ପତାକା ସହିତ, ଏବଂ ଶୂର, ରୂପବଦଳ କରିପାରୁଥିବା, ସୁନାର ପତାକାଧାରୀ ରାକ୍ଷସମାନେ, ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ସର ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଓ ଶୁଣି ଅବଶିଷ୍ଟ ରାତିବାସୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକାଠି ହୋଇ, ଆତଙ୍କ ଓ ଶୋକରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଯେଉଁ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ପୁଅ କିମ୍ବା ନିକଟାତ୍ମୀୟ ବିୟୋଗ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମନେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା, ‘ଏମିତି ବୟସ୍କ, ଭୟଙ୍କର ଓ କ୍ଷୀଣ ଶୂର୍ପଣଖା କିପରି ଅରଣ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କଲେ, ଯିଏ ମନୋହର ଓ କାମଦେବ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ?’ ଏହି ନାମକୁ କୁଖ୍ୟାତ, ରୂପହୀନ ଓ ଲଜ୍ଜାହୀନ ଶୂର୍ପଣଖା, ଯେଉଁ ରାମ ମୃଦୁ, ପ୍ରବଳ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାମନା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କିପରି ଏହି ଅଶୁଭ ଚେହେରା ବିହୀନ ରାକ୍ଷସୀ ରାମଙ୍କୁ ଚାହିଲେ? ତାଙ୍କ ଅପମାନ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବ ଦ୍ୱାରା, ତାଙ୍କ ଛାଳ ଝୁରି, କେଶ ଧଳା ହୋଇ, ଅନୁଚିତ ଓ ହସ୍ୟସ୍ପଦ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ। ଏହି ଅନୁଚିତ କାମ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷଣ ଓ ଖରଙ୍କ ସହ ଅନେକ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିନାଶ ହେବାର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଗଲା, ଏବଂ ଏହା ରାମଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କଲା। ଏହି କାରଣରୁ ରାବଣଙ୍କ ଏ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁତା ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ନିଜ ନାଶର ଦ୍ୱାର ହେଲା। ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ କେବେ ପାଇଲେନି; ବଦଳରେ ତାଙ୍କର ରାଘବଙ୍କ ସହିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅନନ୍ତ ଶତ୍ରୁତା ଗଢ଼ିଯାଇଲା। ଯେଉଁ ବେଳେ ବିରାଧ ନାମକ ଦାନବ, ଯିଏ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଚାହିଥିଲେ, ଏକା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ, ଏହା ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ସଙ୍କେତ ଥିଲା। ଜନସ୍ଥାନରେ ଦୁଷ୍କର୍ମୀ ଚୌଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଳା ସର ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ। ଖର, ଦୂଷଣ ଓ ତ୍ରିଶିରା ଯୁଦ୍ଧରେ ରବିସମ ତେଜସ୍ୱୀ ଶର ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ—ଏହି ସବୁ ଚେତାବନୀ ଥିଲା। ଏହିପରି କବନ୍ଧ, ଯାହାର ବାହୁ ଏକ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା, ରକ୍ତପାନ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରାମ କ୍ରୋଧରେ ମାରିଦେଲେ—ଏହି ସବୁ ଚିହ୍ନ ଥିଲା। ଏହିପରି ବିନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର, ପର୍ବତ ସମ ବଳଶାଳୀ ବାଳୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରାମ ବଧ କଲେ। ଏହି ସବୁ ଚେତାବନୀ ଥିଲା। ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରେ ବାସ କରୁଥିବା ସୁଗ୍ରୀବ, ଯିଏ ନିରାଶ ଓ ଭଙ୍ଗହୃଦୟ ଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ଫେରାଇ ପାଇଲେ—ଏହି ସବୁ ଚେତାବନୀ ଥିଲା। ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଧର୍ମମୟ, କଳ୍ୟାଣକରୀ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ରାବଣ ମୂଢ଼ତାରେ ତାହା ଗ୍ରହଣ କଲେନି। ଯଦି କୁବେରଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ମାନିଥାନ୍ତି, ଏହି ଲଙ୍କା ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ବିନାଶର ସ୍ଥଳ ହେଇ ଶ୍ମଶାନ ହେବା ନଥାନ୍ତା। ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ବଧ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଅତିକାୟଙ୍କ ବଧ ଶୁଣି, ରାବଣ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି ବୁଝିପାରିଲେନି। ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସୀ ଘରେ ଶୋକର ଚିତ୍କାର ଉଠୁଛି—‘ମୋ ପୁଅ, ମୋ ଭାଇ, ମୋ ସ୍ୱାମୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେଲେ।’ ହଜାର-ହଜାର ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଛି; ଏବଂ ଶୂର ରାମ ପଦାତିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଧ କରିଛନ୍ତି। ରାମ କି ରୁଦ୍ର, କି ବିଷ୍ଣୁ, କି ସତସ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର, କି ମୃତ୍ୟୁ ନିଜେ—ଏହି ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆମକୁ ବଧ କରୁଛନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆମର ସମସ୍ତ ଶୂର ମୃତ, ଆମେ ଜୀବନର ଆଶା ଛାଡ଼ିଦେଇଛୁ; ଭୟର ଶେଷ ନାହିଁ, ରକ୍ଷକ ନାହିଁ, ଆମେ କେବଳ ବିଲାପ କରୁଛୁ। ବରପ୍ରାପ୍ତ, ପ୍ରବଳ ରାବଣ ଏ ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ରାମଙ୍କ ହାତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାକୁ ବୁଝିପାରିଲେନି। ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସ କେହି ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ ରୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେନି। ରାବଣଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନେକ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଉଛି; ଲୋକମାନେ କହୁଛନ୍ତି, ଏହି କ୍ଷୟ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେବ। ପ୍ରସନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ ରାବଣଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଠାରୁ ଅଭୟ ମାଗିଲେନି। ସେଥିପାଇଁ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ବିପଦ ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ମଣିଷ ଠାରୁ ଆସିଛି—ଏହା ଭୟଙ୍କର, ରାକ୍ଷସ ଓ ରାବଣଙ୍କ ଜୀବନର ଶେଷ ଆଣିଛି। ପ୍ରବଳ ବରପ୍ରାପ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ଦେବତାମାନେ ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତପସ୍ୟା କରି ପୂଜିଥିଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ—‘ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସମସ୍ତ ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସଦା ତିନି ଲୋକରେ ଭୟ ଭିତରେ ଘୂରିବେ।