ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ରାମ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷି ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନୁତାପ ଅନୁଭବ କରିଲେ—"ମୋ ପାଇଁ ଏହି ବାଧା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି," ବେଶ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହେଲେ। ସେତେବେଳେ ଭୟଭୀତ ଏବଂ କ୍ଷମାପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିବା ଅପ୍ସରା ମେନକାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନମ୍ର ଶବ୍ଦରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏହାପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ତର ପର୍ବତକୁ ଗଲେ, ଆତ୍ମ-ଅନୁଶାସନ ଓ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ସହିତ ଆତ୍ମ-ଜୟ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ସେ କୌଶିକୀ ନଦୀ କୂଳରେ ପହଞ୍ଚି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ—ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଦାହନ ତପସ୍ୟା କରିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଆଲୋଚନା କଲେ—"କୌଶିକ ପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମହାଋଷି ଉପାଧି ଦିଅନ୍ତୁ।" ସେତେବେଳେ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ପିତା ବ୍ରହ୍ମା ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—"ବତ୍ସ, ତୁମ ତପସ୍ୟା ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି। ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମହାନତ୍ୱ ଦେଉଛି।" ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନମ୍ରତା ସହିତ କହିଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ଯଦି ଆପଣ ମୋ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଲାଭିତ ବ୍ରହ୍ମଋଷି ଉପାଧି ଦେଇଥିବେ, ତେବେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହେବି।" ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—"ତୁମେ ଏଯାଁତିକି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିନାହାଁ। ଆଉ ଚେଷ୍ଟା କର।" ଦେବତାମାନେ ଚାଲିଗଲେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ, ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ, କେବଳ ବାୟୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, ବର୍ଷାରେ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ରହିଲେ, ଶୀତକାଳରେ ଦିନ ରାତି ଜଳରେ ଶୋଇଲେ। ଏପରି ଭୟାନକ ତପସ୍ୟା ସେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ତପସ୍ୟା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ସମସ୍ତ ମାରୁତମାନେ ମିଶି ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ହନି ପାଇଁ ଅପ୍ସରା ରମ୍ଭାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—"ରମ୍ଭା, ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହା କାର୍ଯ୍ୟ। ତୁମେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବାକୁ ଯିବା ଦରକାର।" ରମ୍ଭା ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ଜୋଡ଼ା ହାତରେ କହିଲେ—"ଦେବେଶ, ଏହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହା ଭୟଙ୍କର ଋଷି। ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋପରେ କ୍ରୋଧ କରିବେ। ତେଣୁ ମୁଁ ଭୟଭୀତ। ଦୟାକରି ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।" ତାହାଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—"ଭୟ କରନି, ରମ୍ଭା। ମୋ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କର। ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଏଠାରେ ରହିବି, କାମ ଓ କୋକିଳ ମଧୁର ସ୍ୱରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବେ। ତୁମେ ତୁମ ରୂପ ଓ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟାକୁ ବିଘ୍ନିତ କର।" ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରମ୍ଭା ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ସେ ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଓ ଅପୂର୍ବ ଚାରୁତ୍ୱ ସହିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେତେବେଳେ, ମଧୁର କୋକିଳ ସ୍ୱର ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମନେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ ଏବଂ ରମ୍ଭାଙ୍କ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଲେ। ଏହି ସବୁ ଦେଖି, ଏହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚଳ ଭାବି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ରମ୍ଭାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—"ତୁମେ ମୋତେ ଯେ କାମ ଓ କ୍ରୋଧର ଜୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ବେଳେ ମୋହିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲ, ତୁମେ ଦୁଃଖିନୀ, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଥର ଭାବେ ରହିବ। ମୋ ଶାପରେ ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଦୂଷିତ ହେବ, ଏକ ତପସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତି ଦେବ।" ଏହିପରି କହି, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା କ୍ରୋଧ ଓ ବିୟୋଗକୁ ଦମନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାପରେ ରମ୍ଭା ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପାଥର ହେଇଗଲେ, ଏବଂ କାମ ଓଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି କ୍ରୋଧ ଓ ତପସ୍ୟାର ହାନି ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ତିନି ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କଲେ—"ମୁଁ କ୍ରୋଧ କରିବି ନାହିଁ, ମୁଁ କିଛି କହିବି ନାହିଁ, ଏବଂ ଶ୍ୱାସ ନେବି ନାହିଁ। ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ କରି ନିଜକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବି। ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଖାଇବି ନାହିଁ, ଶ୍ୱାସ ନେବି ନାହିଁ।" ଏପରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ନିୟମ ନେଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଅପୂର୍ବ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହାପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହିମାଳୟ ଛାଡ଼ି ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମୌନବ୍ରତ ରହି, ଅପୂର୍ବ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶେଷେ, ବିଭିନ୍ନ ବିଘ୍ନ ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧକୁ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦେଇନଥିଲେ।