ଏହି କଥା ବେଳେ, ରାମ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଏହି କୌଶଳ ମୋର ତପସ୍ୟାର ଏକ ବଡ଼ ଚୋରି ଅଟୁଟ ଭାବେ ଘଟିଛି; ଦିନ ରାତିର ଅନ୍ତରାଳରେ ଦଶ ବର୍ଷ କେମିତି ଚାଲିଗଲା ମୁଁ ବୁଝିପାରିଲିନି। ଏହି ବିପଦ ମୋ ପାଖରେ ଆସିଛି, ଆମେଷା ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ରାଗରେ ବିନ୍ଦୁ ବିନ୍ଦୁ ଡୁବିଯାଇଛି। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅନୁତାପରେ ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ତୀବ୍ର ନିଶ୍ୱାସ ତାଲିଲେ। ତାପରେ, ତାଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ ଅପ୍ସରା ମେନକା, କମ୍ପିତ ଭାବେ ହାତ ଜୋଡି ଦଉଁ ଥିଲେ, କୌଶିକ ପୁତ୍ର ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉତ୍ତର ପର୍ବତକୁ ଗଲେ, ରାମ, ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଦୃଢ ଦୃଢତା ସହ କିଛି କ୍ଷମା ଲଭିବାକୁ ଚାହିଲେ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂକୁ ଜିତିବା ପ୍ରୟାସ କଲେ। କୌଶିକୀ ନଦୀର ତୀରକୁ ପହଁଚି, ତିନି ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ; ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତିନି ଭୟାନକ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଉତ୍ତର ପର୍ବତରେ ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଲୋଚନା କଲେ। 'କୌଶିକ ପୁତ୍ରକୁ ମହା ଋଷିର ଉପାଧି ଦିଅ।' ଦେବତାଙ୍କର ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତା, ବ୍ରହ୍ମା, ମଧୁର କଥାରେ ବିଶ୍ଵାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ବାଲକ, ତୁମ ତପସ୍ୟା ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି।' 'ମୁଁ ତୁମକୁ ମହାନତା ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ ଦେଉଛି, କୌଶିକ।' ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ହାତ ଜୋଡି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, 'ମୋର ନିଜ ଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଉପାଧି ଯଦି ଆପଣ ଦେଉଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ।' ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏଯାଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହେଉନାହିଁ।' 'ଉଦ୍ୟମ କର, ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ,' କହି ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ଚାଲିଗଲା ପରେ, ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ ଏବଂ ନିରାହାର ଭାବେ ଏକା ଅବସ୍ଥାରେ ତପସ୍ୟା କଲେ; ତିନି ପଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଦାହ ହେଲେ, ବର୍ଷାରେ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ରହିଲେ। ଶୀତ ଋତୁରେ ଦିନ ରାତି ଜଳରେ ଶୟନ କଲେ; ଏପରି ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଭୟାନକ ତପସ୍ୟା କଲେ। ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଏପରି ତପସ୍ୟାରେ ଜଳିଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଜର୍ଜରିତ ହେଲେ। ଏହିପରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ସମସ୍ତ ମାରୁତମାନେ ନିଜ ଉପକୃତି ପାଇଁ ଏବଂ କୌଶିକଙ୍କ ଅନିଷ୍ଟ ପାଇଁ ଅପ୍ସରା ରମ୍ଭାକୁ କହିଲେ— 'ଏହି ଚାଉଷଠି ସର୍ଗ ଏବଂ ଅମୂଲ୍ୟ ବାଲକାଣ୍ଡର ଏହି ଅଂଶ ଶୁଣ।' 'ରମ୍ଭା, ଏହା ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ କାମ; ତୁମେ କୌଶିକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର, ତାଙ୍କୁ ମୋହ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭରିଦିଅ।' ବୁଦ୍ଧିମାନ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଅପ୍ସରା ଲଜ୍ଜିତ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, 'ଏହି ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ମହା ଋଷି ବଡ଼ ଭୟାନକ; ନିଶ୍ଚୟ ତିନି ମୋ ଉପରେ ଭୟାନକ ରାଗ ଦେଉଥିବେ।' 'ତେଣୁ, ମୁଁ ଭୟଭୀତ; ଆପଣ ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତୁ।' ଏହିପରି କହି, କମ୍ପିତ ଭାବେ ରମ୍ଭା ଭୟରେ ଥିଲେ, ରାମ। ତାପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ କରି କହିଲେ, 'ଭୟ କରନି, ରମ୍ଭା; ସବୁ ଭଲ ହେବ। ମୋ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କର।' 'ବସନ୍ତ ଋତୁରେ, ସୁନ୍ଦର ଗଛ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ କାମଦେବ ସହ ତୁମ ସାଙ୍ଗରେ ରହିବି, କୋଇଲା ତାଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବ।' 'ତୁମେ ଅନେକ ଗୁଣ ଓ ଚମକ ରୂପରେ ଶୋଭିତ, ମୃଦୁ ଭାବରେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ କୌଶିକ ଋଷିଙ୍କୁ ଭଙ୍ଗ କର।' ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରମ୍ଭା ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ସୁନ୍ଦର ମୁହଁରେ ହାସରେ ରମ୍ଭା ବିଶ୍ଵାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଉପରେ, କୋଇଲାର ମଧୁର କାନ୍ତି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଏବଂ ରମ୍ଭାକୁ ଦେଖି ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଖିଲେ। କିନ୍ତୁ କୋଇଲାର ଶବ୍ଦ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଗୀତ ଓ ରମ୍ଭାର ରୂପ ଦେଖି, ଋଷିଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଉପଜିଲା। ସମସ୍ତ କଥା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚାଳ ଭାବି, ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ରାଗରେ ରମ୍ଭାକୁ ଶାପ ଦେଲେ— 'ତୁମେ ମୋତେ ଆକର୍ଷିତ କରିଛ; ମୁଁ ଯେ ରାଗ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଜିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି, ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପାଇଁ ପଥର ଭାବେ ରହିବା।' 'ଏକ ତପସ୍ୱୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୁମେ ମୋ ରାଗରେ ଦୂଷିତ ହେବା ପରେ ମୁକ୍ତ କରିବେ।' ଏହିପରି କହି, ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ତିବ୍ର ଶକ୍ତିରେ ରମ୍ଭାକୁ ଶାପ ଦେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି କାମଦେବ ଚାଲିଗଲେ। ରାଗ ଓ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ହାରି, ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଅଭିମାନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଶାନ୍ତି ନାପାଇଲେ; ତାଙ୍କର ମନ ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ ହେବାରୁ ଅସ୍ଥିର ହେଲା। ତିନି ନିଶ୍ଚୟ କଲେ, 'ମୁଁ ଏଉଁ ରାଗକୁ ଅନୁମୋଦନ କରିବିନି, କିଛି କଥା ମଧ୍ୟ କହିବିନି।' 'ନାହିଁ ତାହେଲେ, ଶତ ଶତ ବର୍ଷ ଧରି ଶ୍ୱାସ ନେବିନି; ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହେଇ ନିଜକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବି।' 'ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପାଧି ଲଭିବି, ତେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ନେବିନି, ଖାଇବିନି, ଅନେକ ବର୍ଷ ଏପରି ରହିବି।' 'ମୁଁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବେଳେ, ମୋର ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେବିନି; ଏପରି ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ନିୟମ ଏହି ଜଗତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ, ରଘୁବଂଶୀ। ଏହି ଅଂଶ ହେଉଛି ବାଲକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚଷଠି ଅଧ୍ୟାୟ। ତାପରେ, ରାମ, ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ମହା ଋଷି ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଛାଡ଼ି ଆଗ୍ର ପ୍ରଦିଶାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ। ତିନି ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମୌନବ୍ରତ ନିଷ୍ଠା କଲେ, ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ସର୍ବାଧିକ କଠିନ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ, ରାମ।