ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଅତି ଶୁଭ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଶୂର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଲେ । ଶତ୍ରୁର ପୁତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ପାଇବା ପରେ, ରାମ ଏହାକୁ ଏମିତି ଭାବିଲେ – ଏବେ ରାବଣ ସେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ସମାନ । ଆଜି ମୁଁ ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ଜୟ ପାଇଛି, କାରଣ ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିଛ । ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ବାହୁ, ଯାହା ତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଶକ୍ତି ଥିଲା, ଛେଦିତ ହୋଇଛି । ବିଭୀଷଣ ଓ ହନୁମାନ୍ ଏହି ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି । ତିନି ଦିନ ଓ ତିନି ରାତି ଭିତରେ ଏହି ଶୂରକୁ କିପରି ନମାଇ ଦିଆଯାଇଛି । ଏବେ ମୁଁ ଶତ୍ରୁମୁକ୍ତ ହୋଇଛି; ରାବଣ ନିଶ୍ଚିତ ଯାଇପାରିବେ । ଏବେ ରାବଣ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବଧ ହେବା ଖବର ଶୁଣି, ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନେଇ ବହୁ ସେନା ସହିତ ଆସିବେ । ମୁଁ ଏହି ରାକ୍ଷସ ମହାପତିକୁ, ଯେଉଁଥି ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଶୋକରେ ବିନ୍ଦୁ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ବାହାରିବେ, ବଡ଼ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଘେରି ଦେବି ଓ ଏହି ଦୁର୍ଜୟକୁ ବଧ କରିବି । ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ମୋର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରବଧକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରିଦେଲେ, ଏବେ ସୀତା ଓ ଏହି ଭୂମି ମୋ ପାଇଁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ । ଏପରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ ଆଲିଂଗନ କରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଓ ଉଲ୍ଲାସିତ ହୋଇ ସୁଷେଣଙ୍କୁ କହିଲେ – ଏହି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ସୌମିତ୍ରି, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଏବେ ବାଣମୁକ୍ତ; ତାଙ୍କୁ ସୁସ୍ଥ କରିବା ପାଇଁ ଚିକିତ୍ସା କର । ବିଭୀଷଣ ସହ ସୌମିତ୍ରି, ଏବଂ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଭଲୁଆ ଓ ବାନର ଶୂରମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ବାଣମୁକ୍ତ କର । ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛନ୍ତି ଓ ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ସୁସ୍ଥ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କର । ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇଁ, ବାନରମୁଖ୍ୟ ସୁଷେଣ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଔଷଧ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଲେ । ତାଙ୍କ ଗନ୍ଧ ଶ୍ୱାସ କରିବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବାଣମୁକ୍ତ ହେଲେ, ବେଦନା ଦୂର ହୋଇଗଲା ଓ ଆହତ ସ୍ଥାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ଠିକ୍ ହେଲା । ଏପରେ ରାଘବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସୁଷେଣ ବିଭୀଷଣ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ, ସମସ୍ତ ବାନର ଓ ମିତ୍ରମାନେ, ଚିକିତ୍ସା କରି ସୁସ୍ଥ କରିଦେଲେ । ତାଙ୍କର ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ବାଣ ଓ କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର ହୋଇ, ସୌମିତ୍ରି ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହେଲେ, ଏକ ମହୁର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କର ଜ୍ୱର ଦୂର ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ, ରାମ, ବାନର ରାଜା, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିଭୀଷଣ ଓ ଭଲୁଆ ମହାପତି, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ପୁନଃ ଉଠି ଏବଂ ସୁସ୍ଥ ଦେଖି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସେନା ସହ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଉଲ୍ଲାସ କରିଲେ । ଦଶରଥପୁତ୍ର ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ; ବାନର ରାଜା ଯୁଦ୍ଧରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ବଧ ଶୁଣି ଅତି ଖୁସି ହେଲେ । ଏବେ ଆମେ ବିଭବଶାଳୀ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ବାନ୍ନବେ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବା । ଏପରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ବଧ ଖବର ଆସି, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ କୁଳର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦଶମୁଖ ରାବଣଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଜଣାଇଲେ – ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ଆମେ ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇଛି । ଆପଣଙ୍କ ଶୂରପୁତ୍ର, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି ବଧ ହୋଇଛି, ଦେବତାମାନେକୁ ବଶ କରିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ । ତିନି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ତୀର ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଗଲେ; ପୁତ୍ରଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଶୁଣି ରାବଣ ଭୟରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ । ଭୟଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ତୀରରେ ଆହତ ହୋଇ, ରାକ୍ଷସ ମହାରାଜ ଗଭୀର ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଅବସ୍ଥା ଫେରିଲା । ପୁତ୍ର ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ଦୁଃଖୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟମନସ୍କ ହୋଇ, ରାବଣ ଦୁଃଖ କରି କହିଲେ – ଆହା, ରାକ୍ଷସ ସେନାପତି, ମୋ ପୁତ୍ର, ଶୂର ! ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଜୟ କରିଥିବା ତୁମେ, ଆଜି କିପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଶ ହେଲା ? ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମର କ୍ରୋଧରେ କଳା ଓ ଅନ୍ତକକୁ ମଧ୍ୟ ତୀର ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସ କରିପାରିଥିଲା । ତୁମେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଶିଖରକୁ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିପାରିଥିଲା, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କଣ ? ଆଜି ଯମ ମହାରାଜ ପୁନଃ ମୋ ପାଇଁ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ । ବଳଶାଳୀ, ଆଜି ତୁମେ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ଧର୍ମ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲା – ଏହି ମାର୍ଗ ସମସ୍ତ ଶୂରବୀରଙ୍କ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ; ଯିଏ ମାଷ୍ଟରଙ୍କ ନିମିତ୍ତରେ ବଧ ହୁଏ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଆଜି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଲୋକପାଳ ଓ ମହା ଋଷିମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ବଧ ଶୁଣି, ଭୟ ଦୂର କରି ଶାନ୍ତି ରେ ଶୟନ କରିପାରିବେ । ଆଜି ଏହି ତିନି ଲୋକ ଓ ଭୂମି ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ସହିତ, କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ବିନା, ମୋ ପାଇଁ ଶୂନ୍ୟ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଛି । ଆଜି ଅନ୍ତଃପୁରରେ ନିରୃତିର କନ୍ୟାମାନଙ୍କର କାନ୍ଦିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବି, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ମହିଳା ହାତୀମାନେ ଡେଙ୍ଗା ଦେଉଥିବା ପରି । ରାଜପୁତ୍ର ହେବା, ଲଙ୍କା, ରାକ୍ଷସମାନେ, ତୁମର ମାତା, ମୁଁ ଓ ତୁମର ପତ୍ନୀମାନେ – କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା ? ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି । ଶୂର, ଏବେ ତୁମେ ଯମ ଲୋକକୁ ଯାଇଛ; ତୁମ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର; ତୁମେ ଏକ ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛ । ସୁଗ୍ରୀବ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ରାମ ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ, ତୁମେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା, ମୋ ହୃଦୟର କଣ୍ଟକ ଦୂର କରିବା ବିନା ? ଏପରେ, ରାବଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ରାଜା, ଏଭଳି ଶୋକରେ ତଳମୂଳ ହୋଇ ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ବଡ଼ କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା । ସ୍ୱଭାବରେ ରାବଣ କ୍ରୋଧୀ, ପୁତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଇଦେଲା, ମଧ୍ୟାହ୍ନର ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ପରି । ଭୃକୁଟି ଭାବି ଭୂମି ଉପରେ ଏକାଠି ହୋଇ, ରାବଣ ସାଗର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ – ବଡ଼ ତରଙ୍ଗ ଓ ମକରା ସହିତ । ତାଙ୍କ ମୁହଁରୁ, କ୍ରୋଧ ବଢ଼ିବା ସମୟରେ, ଧୂଆଁ ସହ ଅଗ୍ନି ବିସ୍ଫୋରିତ ହେଉଥିଲା, ବୃତ୍ରର ମୁଖରୁ ଅଗ୍ନି ବିସ୍ଫୋରିତ ହେବା ପରି । ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଅତି ଦୁଃଖୀ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ରାବଣ ମନେ ଚିନ୍ତା କରି, ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ । ରାବଣ, ଯିଏ ସ୍ୱଭାବରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ତାଙ୍କର ଆଖି କ୍ରୋଧ ଅଗ୍ନିରେ ଲାଲ ହୋଇଥିଲା, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଆଖି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା ।