ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ଏଭଳି କଥା କହି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପୁନଃ ଫେରିଗଲେ। ଏଉଁ ସମୟରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାକୁ ଆହୁରି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବହୁଦିନ ପରେ, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ମେନକା ପୁଷ୍କର କୁଣ୍ଡରେ ନାହାଉଥିବା ବେଳେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ତେଜସ୍ୱୀ କୁଶିକ ପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ମେନକାଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଜୁଳି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଥିଲା। କାମନାର ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଅପ୍ସରା ମେନକା, ସ୍ୱାଗତ, ଦୟାକରି ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ରୁହ।” ସେ ଆଉ କହିଲେ, “ମୋତେ ତୁମ ଦୟା ଦିଅ, କାରଣ ମୁଁ ମୋହରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଛି।” ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ମେନକା ଆଶ୍ରମରେ ରହିବାକୁ ମନସ୍କାର କଲେ। ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଓ ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ, ମୋଟେ ଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ମେନକା ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହିଲେ। ଏହି ସମୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ବଡ଼ ବାଧା ହେଲା। ଏହି ସମୟ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସୁଖରେ କଟିଗଲା, ତଥାପି ସମୟ ଶେଷ ହେବା ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମନେ ଲଜ୍ଜା, ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ତାଙ୍କ ମନରେ କ୍ରୋଧ ଉପଜିଲା— “ଏହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଚକ୍ରନ୍ତ, ମୋର ତପସ୍ୟାର ଚୋରି ହେଲା। ଦଶ ବର୍ଷ ଦିନ ଓ ରାତିରେ କଟିଗଲା। ମୁଁ କାମନା ଓ ମୋହରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ବଡ଼ ବାଧା ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲି।” ଏଭଳି ଅନୁତାପରେ ତାଙ୍କ ଶ୍ୱାସ ଦୀର୍ଘ ହେଲା। ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଭୟଭିତ ହୋଇ ହାତ ଜୋଡି ଦଉଁଥିବା ମେନକାକୁ ମୃଦୁ କଥା କହି ମୁକ୍ତ କଲେ। ଏପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ତର ପର୍ବତକୁ ଯାଇ, ଆତ୍ମ-ଜୟ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। କୌଶିକୀ ନଦୀ କୂଳରେ ତିବ୍ର ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯାହା ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଚାଲିଲା। ଉତ୍ତର ପର୍ବତରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଭୟଭିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ ଏକଠା ହୋଇ ସମ୍ମିଳନ କଲେ— “କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମହାର୍ଷି ଉପାଧି ଦିଅନ୍ତୁ।” ଦେବତାମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ମୃଦୁ କଥାରେ କହିଲେ, “ସ୍ୱାଗତ, ବତ୍ସ! ତୁମେ ତପସ୍ୟାରେ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛ। ମୁଁ ତୁମକୁ ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଋଷିମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ ଦେଉଛି।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହାତ ଜୋଡି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, “ମୋ ନିଜ କର୍ମ ଓ ପୁଣ୍ୟରେ ଯଦି ଅପୂର୍ବ ‘ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି’ ଉପାଧି ଦେଉଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଜୟୀ ହେବି।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ତୁମେ ଏଉଁ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିନାହାଁ। ଉଦ୍ୟମ କର, ମୁଁ ଏବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଉଛି।” ଦେବତାମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହାତ ଉଠାଇ, ଆକାଶ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ବାୟୁ ଉପରେ ଜୀବନ୍ତ ରହି, ତପସ୍ୟା କଲେ। ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ, ବର୍ଷାରେ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ରହିଲେ, ଶୀତକାଳରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଜଳରେ ଶୋଇଲେ— ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା ହଜାର ବର୍ଷ ଚାଲିଗଲା। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ତପସ୍ୟା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତ ମାରୁତ ସହିତ ରାମ୍ଭା ନାମକ ଅପ୍ସରାଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, “ରାମ୍ଭା, ଏହା ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ କାମ, ତୁମେ କୌଶିକଙ୍କୁ ମୋହିତ କରି, ତାଙ୍କର ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କର।” ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି ଲଜ୍ଜିତ ଓ ଭୟଭିତ ରାମ୍ଭା ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ, “ଦେବ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତ୍ମା ଏତେ ଭୟଙ୍କର, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରିବେ। ତେଣୁ ମୁଁ ଭୟଭିତ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତୁ।” ତାଙ୍କ ଭୟ ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ଭୟ କରନିଅ, ରାମ୍ଭା, ଭଲ ହେବ। ମୋ ଆଦେଶ ପୂରଣ କର। ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ରମ୍ୟ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଓ କାମଦେବ ତୁମ ସହିତ ରହିବୁ, କୋକିଳ ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବ। ତୁମେ ତୁମ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ତପସ୍ୟାରତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମୋହିତ କର।” ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ୍ଭା ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଧାରଣ କରି, ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଓ ଆକର୍ଷଣରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କୋକିଳ ର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ ଓ ରାମ୍ଭାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦ, ଗୀତ ଓ ରାମ୍ଭାଙ୍କ ରୂପ ଦେଖି ଋଷିଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଉପଜିଲା। ସେ ଏହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚଳ ଭାବି, କ୍ରୋଧରେ ରାମ୍ଭାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ— “ରାମ୍ଭା, ମୁଁ ଯିଏ କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ଉପରେ ବିଜୟ ଚାହୁଁଛି, ତୁମେ ମୋତେ ବିଘ୍ନ କଲେ। ଏହି ଅପରାଧରେ ତୁମେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଥର ହୋଇ ରହିବ। ଏହି କ୍ରୋଧରେ ତୁମେ ପଥର ହେବା ପରେ, ଜେଉଁ ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ।” ଏଭଳି କହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ଅତିଶୟ କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଅନ୍ତରେ ରଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାପରେ ରାମ୍ଭା ସେଉଁଠି ତୁରନ୍ତ ପଥରରେ ପରିଣତ ହେଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି କାମଦେବ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲେ।