ବ୍ରହ୍ମା, ଅପାର ତେଜର ମାଲିକ, ଏକ ମାନମୋହା ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏକ ଋଷି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି, ତୁମ ନିଜ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ।" ଏପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାୟକ ବ୍ରହ୍ମା ଆପଣଙ୍କ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଫେରିଗଲେ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଅପାର ଶକ୍ତିର ମାଲିକ, ଆଉ ଅଧିକ ତପସ୍ୟାରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲେ। ଏହାପରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଏକ ଦିନ ମେନକା, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁଷ୍କର ତୀରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ। କୁଶିକ ପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁ ଅପ୍ସରା ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ, ମେଘ ଭିତରେ ହେଲା ଚମକିବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭଳି। କାମନାର ଅହମ୍ରେ ଆବେଶିତ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମେନକାକୁ କହିଲେ, “ଅପ୍ସରା, ସ୍ଵାଗତ! ଦୟାକରି ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ରୁହ। ଆମେ ଦୟା କର, ମୁଁ ଆକାମନାରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇଛି।” ଏପରେ, ମେନକା ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ରହିବାକୁ ମନୋକ୍ଷେପ କଲେ। ଏହିପରି ମେନକା ଆଶ୍ରମରେ ରହୁଥିବା ସମୟରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବଡ଼ ବାଧା ଆସିଗଲା, ରାଘବ, ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଏବଂ ଆଉ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ। ସେଉଁଠି ଦଶ ବର୍ଷ ଶାନ୍ତ ଆଶ୍ରମରେ ମନୋହର ଭାବରେ କଟିଗଲା। ଏହି ସମୟ ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଲଜ୍ଜିତ ଭାବରେ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ; ତାଙ୍କ ମନରେ କ୍ରୋଧ ଭରି ଏକ ଚିନ୍ତା ଉପଜିଲା। ସେ ଭାବିଲେ, “ଏହା ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ମୋ ତପସ୍ୟାର ବଡ଼ ଚୋରି; ଦଶ ବର୍ଷ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଚାଲିଗଲା। ଏହି ବାଧା ମୋ ଜନ୍ୟ ଉପଜିଛି, କାମନା ଏବଂ ଆକାମନା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବିପ୍ରତିପ୍ତ ହୋଇଛି।” ଏହି ଭାବରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ କଲେ। ମେନକା, ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ ହାତ ଜୋଡି ଦାଣ୍ଡ ଦେଇଥିବାରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ ଏବଂ ମେନକାକୁ ମୂକ୍ତ କରିଲେ। ଏହାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ତର ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ, ରାମ, ନିଜକୁ ଜୟ କରିବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। କୌଶିକୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ; ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରିଲେ। ଉତ୍ତର ପାହାଡ଼ରେ ଏପରି ତପସ୍ୟା ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ଭୟଭିତ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ବିଚାର କଲେ, “କୁଶିକ ପୁତ୍ରକୁ ମହାଋଷି ଉପାଧି ଦିଆଯିଉ।” ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତାମହ, ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସ୍ଵାଗତ, ଶିଶୁ! ତୁମ ତିବ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ମୁଁ ତୁମକୁ ମହାନତା ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାଧି ଦେଉଛି, କୌଶିକ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହାତ ଜୋଡି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, “ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଉପାଧି, ମୋ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆର୍ଜିତ, ଯଦି ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛି।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ତୁମେ ଏଯିଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିନାହାଁ। ଚେଷ୍ଟା କର, ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ।” ଏହିପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଫେରିଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ଚାଲିଗଲା ପରେ, ମହାଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହାତ ଉଠାଇ, ନିଜ ଶରୀରକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପରେ ଭରସା ନ ଦେଇ, କେବଳ ବାୟୁ ଉପରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରି, ତପସ୍ୟା କରିଲେ। ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଉଭେଇ ରହିଲେ, ବର୍ଷାରେ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ରହିଲେ, ଶୀତକାଳରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଜଳରେ ଶୟନ କଲେ। ଏପରି ହଜାର ବର୍ଷ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରି ଜୀବନ କଟିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏପରି ତପସ୍ୟାରେ ତଳିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଭୟ ଏବଂ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତ ମାରୁତମାନେ ସହିତ, ନିଜ ଉପକାର ଏବଂ କୌଶିକଙ୍କ ଅନୁଷ୍ଠାନର କ୍ଷତି ପାଇଁ ରମ୍ଭା ଅପ୍ସରାକୁ ଉପଦେଶ କଲେ। ଏଯିଁ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶ୍ରୀବାନ୍ତ ବାଲକାଣ୍ଡର ଚଉଷଠି ସର୍ଗ ଶୁଣ। ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ଓ ରମ୍ଭା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ; ତୁମେ କୌଶିକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରି, ତାଙ୍କୁ କାମନା ଏବଂ ମୋହରେ ଭରିଦେବାକୁ ହେବ।" ହଜାର ଆଖି ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରମ୍ଭା ଲଜ୍ଜିତ ଭାବରେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ଓ ଦେବତା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏକ ଭୟଙ୍କର ମହାଋଷି; ନିଶ୍ଚିତ, ସେ ମୋ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ନିକ୍ଷେପ କରିବେ। ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ଭୟଭିତ; ଦୟାକରି ମୋ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅ।” ତାଙ୍କୁ ଭୟଭିତ ଭାବରେ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ଭୟ କରିନା, ରମ୍ଭା; ତୁମେ ମୋ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କର। ବସନ୍ତରେ, ସୁନ୍ଦର ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ କାମଦେବ ସହିତ ତୁମ ପାଖରେ ରହିବି, ଏବଂ କୋଇଲା ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଦେବ।" “ତୁମେ ଅନେକ ଗୁଣ ଏବଂ ଶୋଭାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୃଦୁ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟାକୁ ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।" ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରମ୍ଭା ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶୋଭା ଧାରଣ କଲେ; ମନୋହର ମୁସ୍କାନ ନେଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କୋଇଲାର ମଧୁର ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଭରିତ ମନ ରଖି ରମ୍ଭାକୁ ଦେଖିଲେ। ତାହାପରେ, ସେହି ସ୍ୱର, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଗୀତ ଏବଂ ରମ୍ଭାର ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମନେ ସନ୍ଦେହ ଉପଜିଲା। ସେ ଏହି ସବୁକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଅନୁମାନ କଲେ; ତାଙ୍କ ମନେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉପଜିଲା ଏବଂ ରମ୍ଭାକୁ ଶାପ ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋତେ ଆକର୍ଷିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ, ଯେଉଁ ମୁଁ କାମ ଏବଂ କ୍ରୋଧ ଉପରେ ଜୟ ଚାହୁଁଛି, ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେବା; ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପାଇଁ ତୁମେ ପଥର ହୋଇ ରୁହିବା। ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୁମେ ମୋ କ୍ରୋଧରେ ଅପବିତ୍ର ହେଇଥିବା ବେଳେ ମୁକ୍ତି ଦେବେ।” ଏହିପରି କହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଅପାର ଶକ୍ତିର ମାଲିକ, ତାଙ୍କ ମନର କ୍ରୋଧ ଏବଂ ଦୁଃଖକୁ ଦମନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।