ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ସେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ପରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଦେବାକୁ ଚାହିଁଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅତି ତେଜୋମୟ ବ୍ରହ୍ମା ମହାମୁନିଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହିଲେ—“ତୁମେ ତୁମ ନିଜ ଶୁଭ କର୍ମରେ ମହାମୁନି ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ହୋଇଛ। ଧନ୍ୟ ହେଲେ।” ଏପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଆକାଶକୁ ଚଳିଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଯିଏ ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, ଏହା ପରେ ଆଉ ଅଧିକ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ମେନକା ନାମକ ଅପ୍ସରା, ସମସ୍ତ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପୁଷ୍କର ତୀରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ କୁଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ମେନକାଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରଭା ଭଳି ଦିଶୁଥିଲା। କାମନାର ଅଭିମାନରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମେନକାଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ—“ଅପ୍ସରା, ସ୍ୱାଗତ! ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ରୁହ। ମୋତେ ତୁମ ଦୟା ଦିଅ, କାରଣ ମୁଁ କାମନାରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇପଡ଼ିଛି।” ଏପରି ଶୁଣି, ମେନକା ସେଠାରେ ଥାଇଲେ। ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବଡ଼ ବାଧା ଆସିଲା। ପୁଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଓ ଆଉ ପୁଞ୍ଚ ବର୍ଷ, ମୋଟେ ଦଶ ବର୍ଷ, ମେନକା ଆଶ୍ରମରେ ରହିଲେ। ସେଇ ସମୟ ଅତି ଆନନ୍ଦ ଓ ସାନ୍ତିରେ କଟିଗଲା। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମନରେ ଲଜ୍ଜା, ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମ ନେଲା। ତାଙ୍କ ମନରେ ରୋଷ ଉପଜିଲା—“ଏହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ମୋ ତପସ୍ୟାର ଚୋରି ହେଲା। ଦିନ ଓ ରାତି ମିଶାଇ ଦଶ ବର୍ଷ ଯାଇଗଲା। ମୁଁ କାମନା ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ୍ତ ହୋଇ ବଡ଼ ବାଧାରେ ପଡ଼ିଛି।” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଭୟରେ କାପୁଥିବା ମେନକାଙ୍କୁ ଦେଖି, କୁଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୃଦୁ କଥା କହି ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ଏହାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ନେଇ, ଉତ୍ତର ପର୍ବତକୁ ଚଲିଗଲେ। ସେଠାରେ, କୌଶିକୀ ନଦୀର ତୀରେ, ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରିବାରେ ଲାଗିରହିଲେ। ଉତ୍ତର ପର୍ବତରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ଭୟଭିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ ଏକଠା ହୋଇ ଆଲୋଚନା କଲେ—“କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମହାର୍ଷିର ଉପାଧି ଦିଅ।” ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ମଧୁର କଥାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସ୍ୱାଗତ, ବତ୍ସ! ତୁମ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛି। ମୁଁ ତୁମକୁ ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଋଷିମାନ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାଧି ଦେଉଛି।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହାତ ଜୋଡି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ—“ମୋ ନିଜ ଶୁଭ କର୍ମରେ ଅପୂର୍ବ ‘ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି’ ଉପାଧି ଯଦି ଦେଉଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହେବି।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ତୁମେ ଏଉଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହେଉନି। ଆଉ ଚେଷ୍ଟା କର, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।” ଏହା କହି ବ୍ରହ୍ମା ଆକାଶକୁ ଚଳିଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ଚଳିଗଲେ ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଇ ହାତ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, କେବଳ ବାୟୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ତପସ୍ୟା କଲେ। ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ, ବର୍ଷାରେ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ରହିଲେ, ଶୀତକାଳରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଜଳରେ ଶୟନ କଲେ। ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଚାଲିଗଲା। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ତପସ୍ୟାର ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ବିଶେଷ ଭୟଭିତ ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତ ମାରୁତମାନେ ସହିତ, ରମ୍ଭା ନାମକ ଅପ୍ସରାଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ—“ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ, ତୁମେ କୁଶିକପୁତ୍ରକୁ ମୋହିତ କରି, ତାଙ୍କୁ କାମନା ଓ ମୋହରେ ଲିପ୍ତ କର।” ବୁଦ୍ଧିମାନ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି, ରମ୍ଭା ହାତ ଜୋଡି ଲଜ୍ଜା ଭରା କଥାରେ କହିଲେ—“ଦେବେଶ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତପସ୍ବୀ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର। ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ମୋପରି ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ପ୍ରକାଶ କରିପାରନ୍ତି। ତେଣୁ ମୁଁ ଭୟଭିତ, ମୋତେ ଦୟା କରନ୍ତୁ।” ତାଙ୍କ ଭୟ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ଧୈର୍ୟ ଦେଇ କହିଲେ—“ଭୟ କରନିଅ, ରମ୍ଭା। ଆମ ଆଦେଶ ପୂରଣ କର। ମୁଁ ବସନ୍ତରେ, ଚାରିପାଖରେ ଫୁଲ ଓ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ, କାମଦେବ ସହ ତୋ ସହିତ ରହିବି, କୋକିଳ ମଧୁର ସ୍ୱରେ ତାଙ୍କ ମନ ଆକୃଷ୍ଟ କରିବ।” “ତୁମେ ଅନେକ ଗୁଣ ଓ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ସୁଶୋଭିତ, ମୃଦୁଭାବିନୀ ରମ୍ଭା, ତୁମେ ତପସ୍ବୀ କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କ ମନ ଭଙ୍ଗ କର।” ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରମ୍ଭା ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କୋକିଳର ମଧୁର ସ୍ୱର ଶୁଣି, ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି ରମ୍ଭାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। କିନ୍ତୁ, ଏହି ସବୁ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଉପଜିଲା। ସେ ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ, ଏହା ସବୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କୌଶଳ। ରୋଷରେ ଉନ୍ମାଦିତ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରମ୍ଭାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—“ତୁମେ ମୋତେ ଯେଉଁଠି ମୁଁ କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ଉପରେ ବିଜୟ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି, ତାହାରେ ମୋତେ ମୋହିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲ, ତେଣୁ ତୁମେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଥର ହୋଇ ରହିବ। ମୋ ରୋଷରେ ଅପବିତ୍ର ହେବା ପରେ, ଏକ ତପୋବଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରିବ।” ଏଭଳି ଭାବରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାର ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଘଟିଗଲା।