ରାମ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନରେ ବିଶିଷ୍ଟ, ଏକ ଋଷିପୁତ୍ର ରାଜାକୁ କହିଲେ, “ହେ ରାଜାଧିରାଜ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ଚଳିବା ଦରକାର; ତୁମେ ତୁମ ବ୍ରତକୁ ଶେଷ କରି ଯଜ୍ଞର ସମାପ୍ତି ଘୋଷଣା କର।” ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଇ, କ୍ଷୀଣ ନ ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ଯଜ୍ଞ ଶାଳାକୁ ଗଲେ। ତାହାଁରେ ଅଧ୍ଵାର୍ୟୁ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କର ଅନୁମତି ପାଇଁ, ରାଜା ଯଜ୍ଞ ପଶୁକୁ ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନ ଦେଇ, ଲାଲ ଓଡ଼ଣା ପିନ୍ଧାଇ, ଯଜ୍ଞ ଶ୍ତମ୍ଭରେ ବାନ୍ଧିଲେ। ଏଭଳି ବାନ୍ଧାଯାଇ, ଋଷିପୁତ୍ର ଶୁନହ୍ଶେପ ଉତ୍ତମ ଶବ୍ଦରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଷ୍ଟୁତିରେ ଖୁସି ହୋଇ, ଏକ ହଜାର ଆଖି ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ଶୁନହ୍ଶେପଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଦେଲେ। ତାପରେ, ରାଜା, ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଜ୍ଞକୁ ସଫଳ କରି, ଏକ ହଜାର ଆଖି ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୟାରେ ବହୁ ଫଳ ଲାଭ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଧର୍ମାତ୍ମା ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ତପସ୍ୟାର ମାଲିକ ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୁଷ୍କରରେ ଆଉ ଏକ ଶତବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏବେ, ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଷ୍ଟଷ୍ଠିତି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଦେବାକୁ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟରେ ବ୍ରତ ଶେଷ କରି ସ୍ନାନ କରିଥିବା ମହାଋଷିଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ରହ୍ମା ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏକ ଋଷି, ଧନ୍ୟ ହେଲେ, ତୁମ ନିଜ ଉତ୍ତମ କର୍ମରେ।” ଏହି ଭାବରେ କହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆକାଶକୁ ଫେରିଗଲେ; ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅଧିକ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାଲିଲେ। କିଛି ଦିନ ପରେ, ପୁଷ୍କରରେ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମେନକା ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କୁ କୁଶିକପୁତ୍ର ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା। ଅଭିଲାଷାର ଉନ୍ମାଦରେ ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଅପ୍ସରା, ସ୍ବାଗତ; ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ରୁହ।” “ମୋପାଇଁ ତୁମ କୃପା ଦିଅ, ମୁଁ ଅଭିଲାଷାରେ ବିମୂଢ୍ ହେଇଛି।” ଏହି ଭାବରେ କହିଲେ, ମେନକା ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବସିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ଅପ୍ସରା ରହିବା ସମୟରେ, ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବଡ଼ ବାଧା ଆସିଲା; ପାଞ୍ଚ ଓ ପାଞ୍ଚ ମିଶି ଦଶ ବର୍ଷ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଶାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦରେ କଟିଗଲା। ଏହି ସମୟ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଲଜ୍ଜିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ମନରେ କ୍ରୋଧ ଓ ଉତ୍ତେଜନା ଆସିଲା। “ଏହା ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କର କୌଶଳ, ମୋ ତପସ୍ୟାର ବଡ଼ ଚୋରି; ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଦଶ ବର୍ଷ ଗଲା। ମୁଁ ଅଭିଲାଷାରେ ଏହି ବାଧାରେ ପଡ଼ିଛି।” ଏହି ଭାବରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ନେଲେ। ମେନକା, ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା, ତାକୁ କୁଶିକପୁତ୍ର ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ମୁକ୍ତ କଲେ। ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ ମନକୁ ଜୟ କରିବା ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଉତ୍ତର ପର୍ବତକୁ ଚାଲିଗଲେ। କଉଶିକୀ ନଦୀର କୂଳରେ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ; ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଉତ୍ତର ପର୍ବତରେ ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ଉପଦେଶ କଲେ, “କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମହାଋଷି ଉପାଧି ଦିଅ।” ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତା ବ୍ରହ୍ମା ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସ୍ବାଗତ, ମୁଁ ତୁମ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲି। ମୁଁ ତୁମକୁ ମହାତ୍ମା ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାଧି ଦେଉଛି।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହାତ ଜୋଡି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, “ମୋ ନିଜ ଉତ୍ତମ କର୍ମରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଉପାଧି ଦେଉଛି, ଯଦି ଆପଣ ଘୋଷଣା କରିବେ, ତେବେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛି।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ତୁମେ ଏଉଁ ଏଉଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିନାହାଁ। ଅଧିକ ଚେଷ୍ଟା କର, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।” ଏହିପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆକାଶକୁ ଫେରିଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ଯିବା ପରେ, ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ ନିଜ ଶରୀରକୁ ନିଜେ ଉପରେ ଭରସା କରି, ପବନ ନିର୍ଭର କରି ତପସ୍ୟା କଲେ; ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପାଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ବର୍ଷାରେ ଆକାଶ ତଳେ ଖୋଲା ରହି, ଶୀତରେ ଦିନ ରାତି ଜଳରେ ଶୟନ କଲେ। ଏଭଳି ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କଲେ। ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏଭଳି ତପସ୍ୟାରେ ତଳିବା ସମୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତା ଆସିଲା। ଇନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତ ମାରୁତମାନଙ୍କ ସହ, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଏବଂ କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କ ହାନି ପାଇଁ ଅପ୍ସରା ରମ୍ଭାଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏବେ, ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଚଉଷଠିତି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। “ହେ ରମ୍ଭା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ବଡ଼ କାମ; ତୁମେ କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରି, ତାଙ୍କୁ ମୋହ ଓ ଅଭିଲାଷାରେ ଭରିଦେବାକୁ ହେବ।” ଏହି ଭାବରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏକ ହଜାର ଆଖି ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ରମ୍ଭା, ଲଜ୍ଜିତ ଏବଂ ହାତ ଜୋଡି, ଦେବତାରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଦେବତା, ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାଋଷି ଭୟଙ୍କର; ନିଶ୍ଚୟ, ତାଙ୍କୁ ମୋ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଆସିବ। ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ଭୟଭୀତ; ଆପଣ ମୋତେ ଦୟା କରିବା ଦରକା।” ଏହି ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ କହିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ଭୟ ଓ କମ୍ପନ ଦେଖି, ଏକ ହଜାର ଆଖି ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ଭୟ କରିନ, ରମ୍ଭା; ତୁମେ ମୋ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କର; ତୁମେ ଶୁଭ ହେଉ।