ଏହି ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜମ୍ବୁମାଳୀ, ମହାମାଳୀ—ବିଜୁଳି ଭଳି ତୀବ୍ର ଓ ଦୃତ—ସହ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଥିଲେ; ସୁପ୍ତଘ୍ନ, ଯଜ୍ଞକୋପ, ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସଂହ୍ରାଦୀ, ବିକଟ, ଅରିଘ୍ନ, ତପନ ଓ ମନ୍ଦ; ପ୍ରଘାସ, ପ୍ରଘସ, ପ୍ରଜଂଘ ଓ ଜଂଘ ମଧ୍ୟ ରଣଭୂମିରେ ଥିଲେ। ଅଗ୍ନିକେତୁ, ଯାହାକୁ ଦମନ କରିବା ଅତି କଠିନ, ରଶ୍ମିକେତୁ, ବଳଶାଳୀ ଥିଲେ; ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଝିହ୍ୱ, ଦ୍ୱିଝିହ୍ୱ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଶତ୍ରୁ ନାମକ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଅକମ୍ପନ, ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ଚକ୍ରମାଳୀ ନାମକ ରାକ୍ଷସ; କମ୍ପନ, ଏବଂ ଦୁଇଜଣ ଶୂରବୀର ଦେବାନ୍ତକ ଓ ନରାନ୍ତକ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ଏମିତି ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରମୁଖ ରାକ୍ଷସମାନେ ବନରାଜ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଥିଲେ। ବନରାଜମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସାଗରକୁ ଏକ ଚାଗଳିଆ ପାଦ ଚିହ୍ନ ଭଳି ସହଜରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ। ବନରାଜମାନେ ଏଉଁଠି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିଜୟ ଶେଷ ରହିନଥିଲା; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ବଧ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବିଭୀଷଣ କହିଲେ, “ମୁଁ ତାଙ୍କ ଚାଚା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କର କୃପାକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି, ମୁଁ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରିଥାନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଚାହିଁଲେ ମୋ ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ ଆସି ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଅବରୋଧ କରେ; କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଧରୀ, ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିବେ।” ବନରାଜମାନେ ଏହି ଆଦେଶ ପାଇ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ ଓ ରାକ୍ଷସ ଦଳର ସମୀପବର୍ତ୍ତୀ ସେବକମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ। ବନରାଜମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନିଜ ଲଜ୍ଜା ହଲାଇଲେ, ଏବଂ ବାଘ ଭଳି ବନରାଜମାନେ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ମୟୂର ଦେଖି ଯେପରି ଘୋଷ କରନ୍ତି, ସେପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଧ୍ୱନି କରି ଜୟଘୋଷ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଜାମ୍ବବାନ ନିଜ ସେନା ସହ ବିଭିନ୍ନ ପାଥର, ନଖ ଓ ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଭାଲୁମାନଙ୍କ ନାୟକଙ୍କୁ ଘେରି ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଆସିଲେ। ତିକ୍ତ ତୀର, ପରଶୁ, ଶୁଳ ଓ ମୁଷଳ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଜାମ୍ବବାନ ସେମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କଲେ। ବନରାଜ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେପରି ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛନ୍ତି। ହନୁମାନ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପାହାଡ଼ରୁ ଏକ ଶାଳ ଗଛ ଉପ୍ରେଟିଲେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନିଜ ପିଠରୁ ଅବତାରଣ କଲେ। ସେ ହଜାରେ ହଜାର ରାକ୍ଷସକୁ ବଧ କରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଏବଂ ନିଜ ଚାଚାଙ୍କ ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ସହ ମୁକାବିଲା କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ପୁନି ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ; ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ରାକ୍ଷସ ଦୁଇଁଜଣ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ଏକାଉଁ ତୀର ବର୍ଷା କରି ଏକାଉଁକୁ ଆଘାତ କରିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଲେ, ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ତୀର ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉନଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେପରି ସଂଧ୍ୟା ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ବାଣ ତାଣିବା, ଧନୁର ତନୁଆ, ବାଣ ଧରିବା କିଛି ଦୃଶ୍ୟ ହେଉନଥିଲା। ବାଣ ଛାଡ଼ିବା, ଧନୁ ତାଣିବା, ଚଳନ, ଗ୍ରିପ୍ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ନିର୍ଣୟ କିଛି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉନଥିଲା। ସେଠାରେ, ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ହସ୍ତ ଚଳନ ଓ ତୀର ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଦୃଶ୍ୟ ହେଉନଥିଲା। ସେମାନେ ଆକାଶରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କର ଦେହ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉନଥିଲା; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାବଣୀଙ୍କୁ, ଓ ରାବଣୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବେଳେ ଭୟଙ୍କର ବିକଳାତା ଜନ୍ମ ନେଲା; ଦୁହିଁ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଉଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା। ଆକାଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ଧାରରେ ଆବୃତ ହେଉଥିଲା, ଦୁହିଁ ପକ୍ଷର ଶତଶଃ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଝରିପଡ଼ୁଥିଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ଦିଶା ବାଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଉଥିଲା, ସବୁଠାରେ ଅନ୍ଧାର ଓ ଭୟ ଛାଇଯାଇଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ସହିତ ଅନ୍ଧକାର ବ୍ୟାପିଗଲା, ଏବଂ ହଜାରେ ହଜାର ରକ୍ତଧାରା ବଡ଼ ନଦୀ ଭଳି ବହୁଥିଲା। ଭୟାନକ ମାଂସଭୋଜୀ ପଶୁମାନେ ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱରରେ ଭୟଜନକ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ; ସେ ସମୟରେ ବାୟୁ ବହୁନଥିଲା, ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିନଥିଲା। ମହାର୍ଷିମାନେ ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ, “ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ,” ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଚାରଣମାନେ ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ତା'ପରେ ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ଚାରିଟି କଳା, ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ଘୋଡ଼ାକୁ ଚାରିଟି ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କଲେ, ଯେଉଁଠି ରାକ୍ଷସ ନାୟକ ରଥାରୁ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ଏହା ପରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ହଳଦିଆ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ସୁନ୍ଦର ଅଣ୍ଡ ତୀରକୁ ଧନୁରୁ ଏପରି ଭାବେ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା। ଚାରିଏଁଠି ଘୋଡ଼ା ଚଳିଥିବା ବେଳେ, ଏହି ବଜ୍ର ସମ ତୀର ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ସହିତ ଗଲା, ଏବଂ ରାଘବ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ତୀବ୍ର, ରଥାରୁ ମଣ୍ଡୋଦରୀଙ୍କ ପୁଅ ଚାରିଏଁଠି ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଦେଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାରଥି ବଧ ହେଲେ। ସେ ନିଜେ ରଥର ଲଗାମ ଧରିଲେ ଓ ପୁନି ଧନୁ ଛୁଇଁଲେ। ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି ସାରଥି ଭୂମିକା ଦେଖି ଦର୍ଶକମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଉଁଠି ଘୋଡ଼ା ଚଳାଇବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କଲେ। ପୁନି ଧନୁ ଧରିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେବା ସମୟରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ। ସୌମିତ୍ରି ତ୍ୱରିତ ଓ କୌଶଳୀ ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ତାଙ୍କୁ ତୀର ବର୍ଷାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରଖିଲେ। ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସାରଥି ବଧ ହେବା ଦେଖି ରାବଣଙ୍କ ପୁଅର ଯୁଦ୍ଧ ଚେଷ୍ଟା ଶିଥିଳ ହେଲା ଓ ସେ ନିରାଶ ହେଲେ। ରାକ୍ଷସଙ୍କ ମୁଖ ନିରାଶ ଦେଖି ବନରାଜମାନେ ବହୁତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।