ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାମଙ୍କ ଭଉଣା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ କିଛି ଅମଙ୍ଗଳ ସଙ୍କେତ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା, ଏବଂ କୌଶଳ୍ୟବାନ ମହାବଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆଗ୍ରହ କରାଗଲା, କାରଣ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅପରାଜିତ ହେବାକୁ ଯାଉଛି। ତାପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ କମ୍ପିତ ହାତରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ତିଆରି କରିଥିବା ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ଧରି, ସେଗୁଡିକୁ ବିଷାକ୍ତ ନାଗର ପରି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ଏହି ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟୁତ ମେଘ ପରି ଆଘାତ କଲା, ତାହାର ଶରୀର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲା, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିଲା। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ନିଜ ଶକ୍ତି ଫେରେଇ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଆଖି ରାଗରେ ଲାଲ ହେଇଗଲା, ଏବଂ ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଗେଇ ଯାଇ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ— "ତୁମେ ପ୍ରଥମ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ପ୍ରତାପକୁ ଭୁଲିଗଲା କି? ତୁମେ ଓ ତୁମ ଭାଇ ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ପଡି ଅଚେତନ ହେଇଯିଥିଲା।" "ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମେ ମନସ୍ତି ହରାଇଛ, କିମ୍ବା ତୁମେ ଯମଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଯେହেতୁ ତୁମେ ମୋତେ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ। ଯଦି ତୁମେ ପ୍ରଥମ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ପ୍ରତାପ ଦେଖିନାହଁ, ତେବେ ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହା ଦେଖାଇବି, ଦୃଢ଼ ହୁଅ।" ଏହିପରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସାତଟି ଶର ଦେଇ ଆଘାତ କଲେ, ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦଶଟି ତିକ୍ଷ୍ଣ ଶର ଦେଇ ଆଘାତ କଲେ। ତାପରେ ଏକ ଶତ ଶର ଦେଇ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଆଘାତ କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହାକୁ ଅପମାନ କରି, ହସିଲେ ଏବଂ କହିଲେ— "ଯୁଦ୍ଧରେ ଯୋଧାମାନେ ଏଭଳି ଆଘାତ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତୁମ ଶରଗୁଡିକ ହଳକା ଓ ଦୁର୍ବଳ, ମୋ ପାଇଁ ସହଜ।" "ସତ୍ୟ ଯୋଧାମାନେ ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତୁମେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛ, ଏହା ଯୋଧା ଚରିତ୍ର ନୁହେଁ।" ଏହିପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତିକ୍ଷ୍ଣ ଶର ଗୁଡିକୁ ଏକତ୍ର କରି, ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଉପରେ ଆଘାତ କଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଭୟଶୂନ୍ୟ ଓ କ୍ରୋଧିତ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଶର ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଂଗରକ୍ଷା ଭାଗିଗଲା, ଏବଂ ଚାରିପାଖରେ ରାତିର ତାରାମାଳା ପରି ରଥର ଭୂମିରେ ଖଣ୍ଡିଖଣ୍ଡି ହେଇ ପଡିଗଲା। ଅଂଗରକ୍ଷା ଛାଡ଼ି ଆଘାତ ପାଇ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦଉଡ଼ିଲେ, ଚୁଡ଼ା ଉଦୟ ପରି ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଚମକିଗଲା। ତାପରେ, ରାଗରେ ଭରି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏକ ହଜାର ଶର ଦେଇ ଆଘାତ କଲେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଅଂଗରକ୍ଷା ଭାଗିଗଲା, ଦୁଇ ଶତ୍ରୁ ଦମନକାରୀ ଏକାପେକା ଆଘାତ କରି ଦଉଡ଼ିଲେ। ଦୁଇ ଯୋଧା ଗଭୀର ଶ୍ବାସ ନିଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶରୀର ଅନେକ ଶର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଆଘାତ ପାଇ ଲାଲ ରକ୍ତରେ ଭରିଗଲା। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଧା, ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳ ଏବଂ ବିଜୟ ଲାଗି ଆଘାତ ଦେଉଥିଲେ। ଶର ଝଡ଼ରେ ତାଙ୍କର ଅଂଗରକ୍ଷା ଓ ଧ୍ୱଜ ଭାଗିଗଲା, ତାଙ୍କର ଶରୀର ଉପରୁ ଗରମ ରକ୍ତ ଝରିଗଲା, ଦୁଇ ଝରଣା ପରି ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା। ଦୁଇ ଯୋଧା ତୀବ୍ର ଶବ୍ଦରେ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଶର ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଏହା ଦୁଇ କଳା ବଦଳ ପରି ଆକାଶରେ ଭୟଙ୍କର ମେଘ ଝଡ଼ ଲାଗିଥିଲା। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଦୁଇ ଯୋଧା ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ଅଳସ ହେଉନାହିଁ, କେହି ପଛୁ ହେଉନାହିଁ। ଦୁଇ ଅସ୍ତ୍ରଶାଳୀ ଯୋଧା ନିଜ-ନିଜ ବିଶେଷ ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି, ଆକାଶରେ ଶର ମାଳା ଚିତ୍ର କରୁଥିଲେ। ମାନବ ଓ ଦାନବ, ଦୁଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ, ଦୂର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଏବଂ ଚତୁର୍ୟୁଦ୍ଧ ଦେଖାଇ ବିଶିଷ୍ଟ କୌଶଳ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିଲେ। ଦୁଇଁ ପାଖରୁ ଅଲଗା ଭୟଙ୍କର ତାଳି ଶବ୍ଦ ହେଉଥିଲା, ଯାହା ଦିଅନ୍ତୁ ବଦଳ ଗର୍ଜନ ପରି ଭୟ ଜନମାଉଥିଲା। ଯୁଦ୍ଧର ମଦରେ ମତ୍ତ ଦୁଇ ଯୋଧା ବଦଳ ଗର୍ଜନ ପରି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଶର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ ଦୁଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯୋଧା ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଚମକିଉଥିଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଙ୍ଖ ଥିବା ଶର ତାଙ୍କର ଶରୀର ଉପରେ ପଡ଼ି, ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଭୂମିକୁ ଲୁଡ଼ି ଯାଉଥିଲା। ଆଉ ଅନ୍ୟ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଆକାଶରେ ଝଂପିଉଥିଲା; ଶର ହଜାର ଭାଗିଯାଉଥିଲା, ଖଣ୍ଡିଖଣ୍ଡି ହେଉଥିଲା। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ହେଇଯାଇଥିଲା, ଦୁଇ ଯୋଧା ମଧ୍ୟରେ ଶରର ଅନ୍ତୁ ଏକ ଅଗ୍ନି କୁଣ୍ଡ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଦୁଇ ମହାନ ଆତ୍ମାର ଶରୀର ଆଘାତ ପାଇ ଫୁଲିଥିଲା, ଦୁଇ କିମ୍ଶୁକ ଓ ଶାଲମଳୀ ଗଛ ପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଚମକିଉଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୁଇଁ ଏକାପେକା ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ପରସ୍ପରକୁ ହରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାବଣୀକୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ, ରାବଣୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ; ଦୁଇଁ ଏକାପେକା ଆଘାତ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ଅଳସ ହେଉନାହିଁ। ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଧା ଶର ଝଡ଼ରେ ଶରୀର ଆଘାତ ପାଇ, ଶରାଳି ଲତା ଆଛିଥିବା ଦୁଇ ପାହାଡ଼ ପରି ଚମକିଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ରକ୍ତରେ ଭିଜି, ଶରରେ ଆଛି, ଦୁଇ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକିଉଥିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏହି ଦୁଇ ଯୋଧା ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ଅଳସ ହେଉନାହିଁ, କେହି ପଛୁ ହେଉନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ, ଅପରାଜିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ମହାତ୍ମା ବିଭୀଷଣ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଜନଙ୍କର ଭଲ କାମନାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକାନବେଁ ସର୍ଗର କଥା। ମାନବ ଓ ଦାନବ, ଦୁଇ ମତ୍ତ ହାତୀ ପରି ଏକାପେକା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିଲା।