ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷି ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ, ଶୁନଃଶେପ ଓ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ସଂପୃକ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ବିସ୍ତାରିତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷି ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେ ଠାରୁ ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ମିଳିବ, ଯଜ୍ଞ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ଚାଲିବ, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ ଏବଂ ମୋର ଶବ୍ଦ ସଫଳ ହେବ।” ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦା ଆଦି, ଗର୍ବ ଓ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦି କହିଲେ, “ପିତା, ଆପଣ କିପରି ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ପିଲାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ? ଏହା ଅଶୁଭ ଓ ଅନୁଚିତ, ଏହା କୁକୁର ମାଂସ ଭୋଜନ କରିବା ପରି ଅପବିତ୍ର।” ପୁତ୍ରମାନେ ଏପରି କହିବାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆକ୍ରୋଶିତ ହେଲେ, ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଇ, କହିଲେ, “ତୁମେ ଭୟ ଛାଡି ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ କଥା କହିଛ, ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ନିନ୍ଦା କରେ। ମୋର ଆଜ୍ଞା ଅମାନ୍ୟ କରି ଏପରି କଠୋର ଓ ଭୟଙ୍କର କଥା କହିଛ। ତୁମେ ସମସ୍ତେ, ବଶିଷ୍ଠ ବଂଶୀୟମାନଙ୍କ ପରି, ଜନ୍ମେ ହିଁ କୁକୁର ମାଂସ ଭୋଜନ କରିବ। ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ରହିବ।” ଏଭଳି ଶାପ ଦେଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଃଖିତ ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ କଲେ। ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ଦୋରୀ ପିନ୍ଧାଇ, ଲାଲ ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ବିଷ୍ଣୁଯଜ୍ଞ ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ନେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବାକୁ କହିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ଦିବ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଶିଖାଇଲେ, ଯାହା ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ପଠିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଶୁନଃଶେପ ନିଶ୍ଚିତ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କରିବେ। ଶୁନଃଶେପ ସେଇ ଦୁଇଟି ମନ୍ତ୍ର ସାବଧାନରେ ଗ୍ରହଣ କରି ତୁରନ୍ତ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଉ। ଆପଣଙ୍କ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାର ଘୋଷଣା କରନ୍ତୁ।” ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଯଜ୍ଞ ବେଦିରେ ଯାଇଲେ। ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ପାଠକମାନେ ଅନୁମତି ଦେଲେ, ରାଜା ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନ ଲଗାଇ, ଲାଲ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧାଇ, ଯଜ୍ଞ ସ୍ତମ୍ଭରେ ବାନ୍ଧିଲେ। ଏଭଳି ବନ୍ଧା ଅବସ୍ଥାରେ, ଶୁନଃଶେପ ଉତ୍ତମ ଶବ୍ଦରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ତାହାର ଗୁପ୍ତ ଷ୍ଟୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଶତାକ୍ଷୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କଲେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କୃପାରେ ବହୁ ଫଳ ଲାଭ କଲେ। ଏହି ଘଟଣା ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ତପସ୍ୱୀ ଭାବେ ପୁଷ୍କରରେ ଆଉ ଏକ ଶତବର୍ଷ ଦୀଘରେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହିପରି ଉତ୍କଳ ଉପାଖ୍ୟାନର ଏଠାରେ ତିରାଷିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଦେବାକୁ ଆସିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ତୁମେ ତୁମ ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଋଷି ହେଲେ, ଧନ୍ୟ ହେଲେ।” ଏପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ଗଗନକୁ ଫେରିଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତା’ପରେ ଆଉ ଅଧିକ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କାଳରେ, ଏକ ଦିନ ପୁଷ୍କରରେ ଅପ୍ସରା ମେନକା ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ବେଳେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ମେନକାଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମରେ ରହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। “ମୋତେ ତୁମ ଦୟା ଦିଅ, ମୁଁ ମୋହ ଓ କାମନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି,” ବୋଲି ବିନତି କଲେ। ମେନକା ଏହି ଅନୁରୋଧ ଗ୍ରହଣ କରି ଆଶ୍ରମରେ ରହିଲେ। ଏହିପରି ଦଶ ବର୍ଷ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବିଘ୍ନ ଆସିଲା। ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମରେ ମେନକା ସହ ଏହି ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଶାନ୍ତିରେ କଟିଲା। ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଃଖିତ ଓ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ, ମନରେ ଚିନ୍ତା ଓ ରୋଷ ଭରିଲା। ଚିନ୍ତା କଲେ, “ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ମୋ ତପସ୍ୟାର ଅପହରଣ। ଦଶ ବର୍ଷ ଦିନ ଓ ରାତିରେ କଟିଗଲା। ଏହି ବିଘ୍ନ କାମନା ଓ ମୋହରେ ଆସିଛି।” ଏହି ଅନୁଭୂତିରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଜଡିତ ମେନକାଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥାରେ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ। ତା’ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ତର ପର୍ବତକୁ ଗଲେ, ସ୍ଥିର ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଆତ୍ମ-ଅନୁଶାସନ ପାଇଁ। କୌଶିକୀ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତୀବ୍ର ପୂଜା କଲେ। ଏହି ଉତ୍ତର ପର୍ବତରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଭୟଭିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ମିଶି ଆଲୋଚନା କଲେ, “କୌଶିକ ପୁତ୍ରକୁ ମହାର୍ଷି ପଦବୀ ଦିଅନ୍ତୁ।” ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ନିଗ୍ଧ କଥାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବାଳକ, ତୁମ ତପସ୍ୟାରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ମୁଁ ତୁମକୁ ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଋଷିମାନ୍ୟ ପଦବୀ ଦେଉଛି।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହାତ ଜୋଡି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, “ମୋର ନିଜ ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅପୂର୍ବ ‘ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି’ ଉପାଧି ଯଦି ଦେଉଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହେବି।” ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ତୁମେ ଏଉଁ ଅବଧି ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିନାହାଁ। ଆଉ ଚେଷ୍ଟା କର, ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ,” ବୋଲି ଦେବତାମାନେ ତାହାପରେ ଗଗନକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏପରି ଭାବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ତପସ୍ୟା, ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷା ଓ ଶେଷରେ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅର୍ଜନର ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ରାମାୟଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।