ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପଖ୍ୟାନରେ, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଶ୍ୟ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ଏକ ଦିନ, ମୁନିକୁମାର ଶୁନଃଶେପ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି ଅଶ୍ରୟ ମାଗିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ମୁନିପୁତ୍ର ମୋ ନିକଟ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି। ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରି, ଆପଣଙ୍କର ଜୀବନ ଦେଇ ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ କର। ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ, ଏହି ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିଜେ ଦେହ ଦାନ କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କର।” ଏପରି କଥା କହି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଏହିପରି କରିଲେ ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ମିଳିବ, ଯଜ୍ଞ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ଚାଲିବ, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ, ଏବଂ ମୋର ଦିଆଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ହେବ।” ମୁନିଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ, ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦା ଆଦି, ଅଭିମାନ ଓ ଅଶ୍ରୁସହିତ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ କିପରି ନିଜ ସନ୍ତାନମାନେଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅନ୍ୟ ପିଲାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ? ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅପରାଧ, ଏହା କୁକୁର ମାଂସ ଭୋଜନ ପରି ଅନୁଚିତ।” ସନ୍ତାନମାନେ ଏପରି କହିବାରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁରେ କହିଲେ, “ଭୟ ନ ରଖି, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ କଥା କହିଲ; ମୋ କଥା ଅମାନ୍ୟ କରିଲ, ଏହି କଥା କଠିନ ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର। ତୁମେ ବସିଷ୍ଠ ଗୋତ୍ରୀୟମାନେ ପରି ଜନ୍ମକାଳରୁ କୁକୁର ମାଂସ ଭୋଜନ କରିବ, ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ରହିବ।” ଏହି ଶାପ ଦେଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଃଖିତ ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, କହିଲେ, “ପବିତ୍ର ଦୂର୍ବା ଓ ଲାଲ ମାଳା, ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ବିଷ୍ଣୁ ଯୂପକୁ ଯାଉ, ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କର। ଏହି ଦୁଇ ଦିବ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଅମ୍ବରୀଷ ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଗାଇଲେ, ତୁମେ ସଫଳ ହେବ।” ଶୁନଃଶେପ ଏହି ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ର ସାବଧାନରେ ଗ୍ରହଣ କରି, ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାବୀର, ଚଳନ୍ତୁ, ଏବେ ଆପଣଙ୍କ ଉପବାସ ଶେଷ କରନ୍ତୁ, ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ଘୋଷଣା କରନ୍ତୁ।” ମୁନିପୁତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହୋଇ, ଦ୍ରୁତ ଯଜ୍ଞଶାଳାକୁ ଗଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅନୁମତି ଦେଲେ, ରାଜା ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନ ଲଗାଇ, ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ, ଯୂପକୁ ବାନ୍ଧିଲେ। ଏପରି ବନ୍ଧା ଅବସ୍ଥାରେ, ଶୁନଃଶେପ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ଭାଉକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ତାହାରେ, ସହସ୍ରନେତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଲେ। ଏହିପରି ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କରି, ବହୁଫଳ ଲାଭ କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ତପୋବଳଶାଳୀ, ପୁଷ୍କର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆଉ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ପରେ, ବାଲକାଣ୍ଡର ତିରାଷି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ, ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତପୋଦ୍ଧନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ତୁମେ ତୁମ ଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବୃହତ୍ ମୁନି ହୋଇଛ। ଧନ୍ୟ ହେଉ।” ଏହିପରି କହି, ଦେବତାଧିପତି ଆକାଶକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୁନି ଅଧିକ ଉତ୍କଟ ତପସ୍ୟାରେ ଲାଗିଗଲେ। ବହୁ ବର୍ଷ ପରେ, ଅପ୍ସରା ମେନକା ପୁଷ୍କରରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ବେଳେ, କୁଶିକନନ୍ଦନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖି, ମୁନିକୁମାର ପ୍ରେମ ଓ ଆସକ୍ତିରେ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ। ସେ ମେନକାଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି, କହିଲେ, “ଅପ୍ସରା, ମୋର ଆଶ୍ରମରେ ରୁହ, ମୋତେ ଦୟା କର, ମୁଁ ମୋହିତ ହୋଇଛି।” ମେନକା ମନ୍ତ୍ରଣା ଶୁଣି, ଆଶ୍ରମରେ ବାସ କଲେ। ଏହିପରି ଦଶ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବିଘ୍ନ ଘଟିଲା। ସେଇ ସମୟ ଶାନ୍ତ ଆଶ୍ରମରେ ଶୁଭ ଭାବରେ କଟିଲା। ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଲଜ୍ଜା ଓ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ, ଏବଂ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ କହିଲେ, “ଏହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଚକ୍ରାନ୍ତ, ମୋର ତପସ୍ୟା ଚୋରି ହେଲା, ଦଶ ବର୍ଷ ଏପରି ଚଳିଗଲା। ମୋହ ଓ କାମନା ମୋତେ ବିଘ୍ନ କଲା।” ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, କମ୍ପିତ ମେନକା ହାତ ଜୋଡି ଦାଡ଼ିଥିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୟାଳୁ ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଲେ। ଏବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ତର ପର୍ବତକୁ ଯାଇ, ଆତ୍ମ-ଉପରେ ଜୟ ପାଇବାକୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ। କୌଶିକୀ ନଦୀତଟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ତକ ତୀବ୍ର ପ୍ରୟାସ କଲେ। ଏହି ଉତ୍ତର ପର୍ବତରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଭୟଭିତ ହୋଇ, ସମିଳିତ ଉପାୟ କଲେ, “କୁଶିକନନ୍ଦନଙ୍କୁ ମହାର୍ଷି ପଦ ଦିଅ।” ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବାଲକ, ତୁମ ତପସ୍ୟାରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ତୁମକୁ ମୁଁ ମହାତ୍ମା ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ପଦ ଦେଉଛି।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହାତ ଜୋଡି, ମଣ୍ଡ କରି, କହିଲେ, “ମୋ ନିଜ ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅପୂର୍ବ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ପଦ ମୋତେ ଦିଅ।” ଏହିପରି ଶ୍ରୀବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ, ତ୍ୟାଗ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦେବତାଙ୍କ କୃପା ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଉପଖ୍ୟାନ ଭାବେ ଉଦ୍ଭାସିତ।