ଏହି ଅଠାଠିଅଠି ସର୍ଗର କଥା ଶୁଣ। ବଳବାନ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଠାଠିଅଠି ସର୍ଗରେ ଏହିପରି ଘଟଣା ଘଟିଲା। ବିଭୀଷଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ବିଶାଳ କ୍ରୋଧରେ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଏବଂ ରୋଷରେ ଉଠିପଡ଼ିଲେ। ସେ ତଳୱାର ଧାରଣ କରି, ବିଭା ଭୂଷିତ ରଥରେ ଚଡ଼ି, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟର ଯମ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦ୍ରୁତ ଧନୁଷ ଉଠାଇ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ଧରିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ରଥରେ ଭୂଷିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ—ଏହି ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଅତି ଶୋଭାମାନ। ଏହି ସମୟରେ ହନୁମାନଙ୍କ ପିଠିରେ ବସିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ସୌମିତ୍ରି ଏବଂ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ, “ବନରାଜ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଜି ମୋର ପ୍ରାକ୍ରମ ଦେଖ। ମୋର ଧନୁଷରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ବାଣର ବର୍ଷାକୁ ଆଜି କେହି ସହିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଆକାଶରେ ବର୍ଷା ପଡ଼ିଲେ ତୁମେ ସହିଯାଉଛ, ସେପରି ଆଜି ମୋର ବାଣ ତୁମ ଦେହରେ ପଡ଼ିବ, ମାନେ ପାଟି ଉପରେ ଅଗ୍ନି ଲାଗିବା ପରି। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ, ଭାଲା, ଶୂଳ, ତୋମର ଦ୍ୱାରା ଆଜି ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେବି। ଯେପରି ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦ୍ରୁତ ହାତରେ ବାଣ ବର୍ଷା କରିବି, ସେପରି ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ କିଏ ଟିକିପାରିବ? ଆଗରୁ ଯେ ରାତିର ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ବଜ୍ର ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସମ ବାଣ ଛାଡ଼ି, ସେଇ ଦୁଇ ନାୟକ ଓ ତାଙ୍କ ସାଥିମାନେକୁ ଅଚେତନ କରିଦେଇଥିଲି। ତୁମେ ମନେ ପକାଇନଥିବା ପରି ଲାଗୁଛ, ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିଯାଇଛ, କାରଣ ମୋ ପରି କ୍ରୁଧ୍ଧ ନାଗ ସମାନ ବିପଦ୍ର ସମ୍ମୁଖରେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆସିଛ।" ଏହିପରି ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ଗର୍ଜନ ଶୁଣି ରାଘବ, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଭୟହୀନ ହୋଇ, ରାବଣଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ରାକ୍ଷସ, କର୍ମର ଅନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ବୋଲି ତୁମେ କହିଛ, କିନ୍ତୁ ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ଫଳ ପାଏ, ସେଇ ପ୍ରକୃତି ଜ୍ଞାନୀ। ସତ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ନଥିବା ଏବଂ ଅସମ୍ଭବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବା ଶକ୍ତି ନଥିବା ତୁମେ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ସିଦ୍ଧ ଭାବିବା, ମୂଢ଼ ଜନ। ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା, ଏହା ଚୋରମାନେ ଚାଲିଥିବା ପଥ, ବୀରମାନେ ଏହିପରି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ବାଣର ଆଲୋଚନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ତେଣୁ ତୁମ ପ୍ରାକ୍ରମ ଦେଖା—କାହିଁକି କେବଳ ଗର୍ବ କରୁଛ?" ଏହିପରି ଉକ୍ତି ଶୁଣି ବଳବାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଧରି ଦ୍ରୁତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯେଉଁ ବାଣମାନେ ସର୍ପ ବିଷ ସମାନ ତୀବ୍ର ଥିଲେ ଏବଂ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ସର୍ପ ପରି ପଡ଼ିଲେ। ଏହି ଅତି ଦ୍ରୁତ ବାଣରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୁଭ୍ର ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଆହତ କଲେ। ତାଙ୍କ ଦେହ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ଏବଂ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇ, ପ୍ରଭାଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧୂମ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଗର୍ଜନ କରି କହିଲେ, "ମୋ ଧନୁଷରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଏହି ପଙ୍ଖିଧାର ବାଣମାନେ, ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଆଜି ତୁମ ଜୀବନ ନେଇଯିବେ—ଏହିମାନେ ଜୀବନ ନାଶକ। ଆଜି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମାରିଦେଇଲେ, ଶିଆଳ, ଶ୍ୟାମ, ଗୃଧ୍ର ମାନେ ତୁମ ନିର୍ଜୀବ ଦେହ ଉପରେ ପଡ଼ିବେ। ଆଜି ରାମ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାଇକୁ ମୋ ହାତରେ ମୃତ ଦେଖିବେ, ଯିଏ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜାତିର ଅପମାନ ଏବଂ ଅନର୍ହ। ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଆଜି ମୁଁ ତୁମର କବଚ ଖସିଯିବା, ଧନୁଷ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ କଟାଯିବା ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମକୁ ମାରିଦେବି।" ଏପରି କ୍ରୋଧରେ କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିବା ରାବଣପୁଅଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଅର୍ଥ ବୁଝି, ଶାନ୍ତ ଓ ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "କେବଳ ଶବ୍ଦରେ ଭରସା ରଖିବା ଛାଡ଼, ହେ ଦୁଷ୍ଟ ମନବଳୀ ରାକ୍ଷସ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏପରି କହୁଛ? ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସାଧନ କର। କାର୍ଯ୍ୟ କରିନଥିବା ବେଳେ କେବଳ ଗର୍ବ କରିବା କାହିଁକି? ଏମିତି କୌଣସି ଅପମାନ କିମ୍ବା କଠୋର କଥା କହିନଥିଲି, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ ମାରିଦେବି—ନିଜେ ଦେଖ।" ଏହିପରି କହି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବେଗରେ ଧନୁଷକୁ କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟାଣି, ପାଞ୍ଚଟି ନାରାଚ ବାଣ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଛାତିରେ ମାରିଲେ। ସେଇ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଦ୍ରୁତ ବାଣମାନେ ନିରୃତି ପୁଅଙ୍କ ଛାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି। ଏହି ଆଘାତରେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ମଧ୍ୟ ତିନିଟି ଭଲ ଧନୁଷର ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆହତ କଲେ। ଏହିପରି ମାନବ ସିଂହ ଏବଂ ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଉତ୍ତେଜନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଦୁହେଁ ଶୂରବୀର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପ୍ରାକ୍ରମ ଶିକ୍ଷାରେ ଦକ୍ଷ, ଅତି ଦୁର୍ଜୟ ଏବଂ ଶକ୍ତି ଓ ତେଜରେ ସମାନ। ଦୁହେଁ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଆକାଶରେ ଘୂରୁଥିବା ପରି କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବୃତ୍ର ପରି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ସିଂହ ପରି ଅନେକ ବାଣ ବର୍ଷା କରୁଥିବା, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରୁଥିଲେ। ତାପରେ ଦଶରଥପୁଅ, ଶତ୍ରୁନାଶକ, ଧନୁଷରେ ବାଣ ଧରି, କ୍ରୋଧରେ ରାକ୍ଷସପତିଙ୍କୁ ସର୍ପର ଫୁଫୁକି ପରି ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ। ଧନୁଷ ତାରର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସପତି ମୁହଁ ଶୁକ୍ଳ ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତିବ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ। ରାବଣଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଏପରି ଶୁକ୍ଳମୁଖ ଦେଖି, ବିଭୀଷଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିମଗ୍ନ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।