ଏକ ସମୟର କଥା, ଶୁନଃଶେପ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁମାର ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ, "ହେ ମୌଦୁଳ୍ୟମୟ ମୁନି, ଆପଣ ଧର୍ମରେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ । ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା । ରାଜାଙ୍କ କାମ୍ୟ ସଫଳ ହେଉ, ମୋ ଦୀର୍ଘ ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଆୟୁ ହୋଉ । ମୁଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରି, ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଚାହୁଁଛି । ମୋର କୌଣସି ରକ୍ଷକ ନାହିଁ, ଆପଣ ମୋତେ ଏକ ପିତା ପରି ଦୟା କରି ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ମୋତେ ପାପରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତ୍ମା ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ବହୁ ପ୍ରକାର ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ତାପରେ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, "ପିତାମାନେ ସନ୍ତାନ ଚାହାନ୍ତି ଭଲ ଫଳ ଓ ପରଲୋକ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ । ଏହି ସମୟ ଏହିପରି ଆସିଛି । ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁମାର ମୋ ନିକଟ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତମେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ତୁମ ଜୀବନ ଦେଇ ତାଙ୍କ ସହାୟତା କର ।" "ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ, ଏହି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବଳି ହେଉ, ଅଗ୍ନିକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କର । ଏପରି କଲେ ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ମିଳିବ, ଯଜ୍ଞ ନିର୍ବିଘ୍ନ ହେବ, ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହେବେ, ଏବଂ ମୋର ଶବ୍ଦ ସତ୍ୟ ହେବ ।" ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦା ଆଦି ସନ୍ତାନମାନେ ଅଭିମାନ ଓ ଅଶ୍ରୁ ସହ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ କିପରି ନିଜ ସନ୍ତାନମାନେ ଛାଡି, ଅନ୍ୟର ପୁଅକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ? ଏହା ଅନୁଚିତ, ଏହା କୁକୁର ମାଂସ ଭୋଜନ ପରି ଅପବିତ୍ର ।" ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ରକ୍ତିମ ହେଲା, ସେ କହିଲେ, "ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ଯାହା କହିଲ, ଧର୍ମ ତାହା ନିନ୍ଦା କରେ । ମୋ ଆଜ୍ଞା ଅଲାପ କରି, ତୁମେ କଠୋର ଓ ଭୟଜନକ କଥା କହିଛ । ତେଣୁ, ତୁମେ ସମସ୍ତେ ବସିଷ୍ଠ କୁଳର ସନ୍ତାନମାନେ ପରି ଜନ୍ମେ କୁକୁର ମାଂସ ଭୋଜନ କରିବ । ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ରହିବ ।" ଏପରି ଶାପ ଦେଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଃଖିତ ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ ଓ କହିଲେ, "ପବିତ୍ର ଦୋରା ପିନ୍ଧ, ଲାଲ ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନ ଲଗା, ବିଷ୍ଣୁ ଯୂପ ସ୍ତମ୍ଭ ନିକଟକୁ ଯାଅ ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କର । ଏହି ଦୁଇ ଦିବ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଅମ୍ବରୀଷ ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ପଢ଼ିବୁ, ତେବେ ତୁମେ ସଫଳତା ପାଇବୁ ।" ଶୁନଃଶେପ ସେଇ ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ର ସାବଧାନରେ ନେଇ, ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ରାଜା, ଚତୁର୍ଯ୍ୟ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଉ, ଆପଣଙ୍କ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ କରନ୍ତୁ, ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଯଜ୍ଞ ଶାଳାକୁ ଶୀଘ୍ର ଗଲେ । ରିତି ଅନୁଯାୟୀ, ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ, ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ଲାଲ ଗାଁଠି ଧରି, ଯୂପ ସ୍ତମ୍ଭକୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ । ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁମାର ଉତ୍ତମ ଶବ୍ଦରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ଭାଉକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ । ଏହି ଗୁପ୍ତ ଶ୍ଲୋକରେ ଖୁସି ହୋଇ, ଶତକଣ୍ଠ ଇନ୍ଦ୍ର ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦାନ କଲେ । ଏପରି ଭାବେ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କଲେ ଓ ବହୁ ଫଳ ପାଇଲେ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ତପୋନିଷ୍ଠ ହୋଇ, ପୁଷ୍କରରେ ଆଉ ଏକ ଶତବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ । ଏହିପରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ତିରିଷ୍ଠି-ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଏଠାରେ, ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା ପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ସ୍ନାନ ଶେଷ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ତପଫଳ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ । ତେବେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ ଭାବରେ କହିଲେ, "ତୁମେ ତୁମ ନିଜ ଉତ୍ତମ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏକ ମହାମୁନି ହେଲେ ।" ଏହିପରି କହି, ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଗଲେ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଉ ଅଧିକ ତପସ୍ୟା କରିବାରେ ଲାଗିଲେ । ଏହି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଦେବଲୋକର ଅପ୍ସରା ମେନକା ପୁଷ୍କରକୁ ନାହାଇବାକୁ ଆସିଲେ । କୁଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ମେଘ ଭିତରେ ବିଦ୍ୟୁତ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ । ମୁନି ମନେ ଅଭିମାନ ଓ ମୋହ ଭରି ମେନକାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ଅପ୍ସରା, ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ରୁହ । ମୋ ଉପରେ ଦୟା କର, ମୁଁ କାମନା ଭ୍ରମିତ ।" ମେନକା ମନ୍ତ୍ରଣା ଶୁଣି ଆଶ୍ରମରେ ରହିଲେ । ଏଭଳି ଦଶ ବର୍ଷ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ୟାଘାତ ଘଟିଲା । ଏହି ସମୟ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗଲା, କିନ୍ତୁ ଏହା ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଲଜ୍ଜିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ତାଙ୍କ ମନରେ ଚିନ୍ତା ଓ କ୍ଷୁଭା ଉପଜିଲା—"ଏହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ କୌଶଳ, ମୋର ତପସ୍ୟା ଚୁରି ହୋଇଗଲା, ଦଶ ବର୍ଷ ଦିନ ରାତିରେ ଅତିତ ହେଲା ।" "ଏହା ମୋ ପାଇଁ ବଡ଼ ବାଧା, ମୁଁ କାମନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଗଲି ।" ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ମୁନି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡିଲେ । ତାପରେ, ଭୟଭୀତ ମେନକାଙ୍କୁ ଦୟା ଭାବେ ମୁକ୍ତ କରି, ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏବେ ଉତ୍ତର ପର୍ବତକୁ ଗଲେ, ନିଜକୁ ଜୟ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କଲେ । କୌଶିକୀ ନଦୀ ତଟରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିବାରେ ଲାଗିଲେ, ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ ଦୁର୍ଲଭ ତପ କଲେ ।