ପୁଷ୍କର ତୀରେ ଏକ ଦିନ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ବେଳେ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ଶୁନଃଶେପ ଆସିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ନିମ୍ନମୁଖ, ତୃଷ୍ଣା ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ କ୍ଷୀଣ, ଶୁନଃଶେପ ତାଙ୍କର ମାମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହିତ ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଦେଖିଲେ। ଶୁନଃଶେପ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଛାତିରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ: “ମୋର କୌଣସି ମା, ବାପା, କିମ୍ବା ନିଜ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ନାହିଁ। ହେ ମୃଦୁଭାଷୀ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଧର୍ମରେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ରାଜାଙ୍କ କାମ ସଫଳ ହେଉ, ମୋତେ ଦୀର୍ଘ ଓ ଅନନ୍ତ ଆୟୁଷ୍ୟ ମିଳୁ, ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହେଉ। ମୁଁ ଅନାଥ, ଆପଣ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ଜଣେ ବାପା ନିଜ ପୁଅକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏପରି ଆପଣ ମୋତେ ପାପରୁ ବଞ୍ଚାନ୍ତୁ।” ଏପରି ଦୁଃଖ ଭରା କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ବହୁ ପ୍ରକାରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ: “ପିତାମାନେ ପରଲୋକ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପୁଅ ଚାହାନ୍ତି, ଏଇ ସମୟ ଆସିଛି। ଏହି ଋଷିପୁତ୍ର ମୋ ପାଖକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତମେ ତାଙ୍କୁ ତୁମର ଜୀବନ ଦେଇ ତାଙ୍କ ଉପକାର କର। ତମେ ସମସ୍ତେ ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ, ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଶୁନଃଶେପ ପ୍ରତିବେଦି ହେବା ଉଚିତ, ଅଗ୍ନିକୁ ତୃପ୍ତ କର। ଶୁନଃଶେପ ରକ୍ଷା ପାଇବେ, ଯଜ୍ଞ କ୍ଷତିବିଘ୍ନ ଚାଡ଼ି ହେବ, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ, ଏବଂ ମୋର କଥା ସତ୍ୟ ହେବ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦା ଆଦି ସମସ୍ତ ପୁଅ ଦୁଃଖ ଓ ଅହଂକାରରେ କହିଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ କିପରି ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟର ପିଲାକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ? ଏହା ଅନୁଚିତ, ଏହା କୁକୁର ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ ପରି ଅପବିତ୍ର।” ସନ୍ତାନମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ: “ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ କହିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହି କଥା ଧର୍ମରେ ନିନ୍ଦିତ। ମୋର କଥା ଅମାନ୍ୟ କରି ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଓ ଭୟଙ୍କର କଥା କହିଛ। ତୁମେ ସମସ୍ତେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବଂଶଜ ପରି ଜନ୍ମେ କୁକୁର ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରିବ। ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବ।” ଏପରି ଶାପ ଦେଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଃଖିତ ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ କରି କହିଲେ: “ପବିତ୍ର ଦୋରେ ବାନ୍ଧି, ଲାଲ ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନ ପିନ୍ଧି, ବିଷ୍ଣୁଂକ ଯଜ୍ଞ ସ୍ତମ୍ଭ ନିକଟକୁ ଯାଅ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିକୁ ମନ୍ତ୍ରପାଠ କର। ଏହି ଦୁଇ ଦିବ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କର, ତେବେ ତୁମେ ସଫଳତା ପାଇବା।" ଶୁନଃଶେପ ସତର୍କତାରେ ସେହି ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ର ନେଇ ତୁରନ୍ତ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚତୁର୍ୟୁଗ୍ୟ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ଯିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ କରନ୍ତୁ ଓ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେବା ଘୋଷଣା କରନ୍ତୁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ତୁରନ୍ତ ଯଜ୍ଞଶାଳାକୁ ଗଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ, ରାଜା ଶୁନଃଶେପକୁ ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ, ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନ ଦେଇ ଯଜ୍ଞ ସ୍ତମ୍ଭକୁ ବାନ୍ଧିଲେ। ଏପରି ବନ୍ଧାଯିବା ପରେ, ଶୁନଃଶେପ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଶୁଣି, ଶତାକ୍ଷୀ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦାନ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ରାମ, ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କଲେ ଓ ଶତାକ୍ଷୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କୃପାରେ ବହୁ ଫଳ ଲାଭ କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ତପସ୍ବୀ ହୋଇ ପୁଷ୍କରରେ ଆଉ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହିପରି ଘଟଣା ପରେ, ଏବେ ତୁମେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ତେଉଣଷ୍ଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। ସହସ୍ର ବର୍ଷ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ଯିଏ ନିଜ ବ୍ରତ ପରେ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ, ସନ୍ତୋଷଦାୟକ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ: “ତୁମେ ନିଜ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏକ ସୃଷ୍ଟି ମୁନି ହେଇଛ।” ଏହିପରି କହି, ଦେବତାଧିପତି ଆଉଥରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଗଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଉ ଅଧିକ ଉତ୍ସାହରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମେନକା ପୁଷ୍କରରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସିଲେ। କୁଶିକନନ୍ଦନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟମୟୀ ମେନକାକୁ ଦେଖି, ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରଭା ପରି ଚମକୁଥିବା ଦେଖିଲେ। କାମନାର ଅଭିମାନରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ମୁନି କହିଲେ: “ଅପ୍ସରା, ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ। ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ରୁହ, ମୋତେ କୃପା କର, କାରଣ ମୁଁ ମୋହରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଛି।” ଏପରି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ମେନକା ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ମେନକା ରହିବା ସମୟରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବଡ଼ ବିଘ୍ନ ଆସିଲା, ରାଘବ। ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଓ ଆଉ ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ ମେନକା ତାଙ୍କ ସହ ରହିଲେ। ଏହି ଦଶ ବର୍ଷ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶାନ୍ତ ଆଶ୍ରମରେ ମଧୁର ଭାବେ କଟିଗଲା। ଶେଷରେ, ସେହି ସମୟ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅପରାଧ ବୋଧରେ ଲଜ୍ଜିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ମୁନିଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଚିନ୍ତା ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା: “ଏହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଚକ୍ରନ୍ତ, ମୋର ତପସ୍ୟା ଚୋରି ହେଲା। ଦଶ ବର୍ଷ ଦିନ ଓ ରାତିରେ କଟିଗଲା। କାମ ଓ ମୋହରେ ଏହି ବିଘ୍ନ ଆସିଛି।” ଏପରି ଭାବି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ।