ଓ ରାଘବ, ଯଦି ଅନ୍ୟାୟୀମାନେ ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ବଧ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ଅନ୍ୟାୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସଂହାର ହେଲା ପରେ, ସେ କାହାକୁ ବିନାଶ କରିବ? ଯଦି କୌଣସି ଜଣେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବଧ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରନ୍ତି, ତେବେ ଏହି କ୍ରିୟାରେ ନିୟମ ଉଲ୍ଲଂଘନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ପାପ ଲାଗେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚତମ ଲକ୍ଷ୍ୟ କିପରି ଲାଭ ହେବ, ଯେତେବେଳେ ତାହାର ପ୍ରତିଫଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, ଅପ୍ରକାଶିତ କିମ୍ବା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ? ଯଦି ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସାଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ, ଏବଂ ତୁମେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହ ନାହିଁ, ତେବେ ଏପରି ଦୁଃଖ ତୁମେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। କିମ୍ବା ଯଦି ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ଅସମର୍ଥ ଲୋକଙ୍କ ପଛରେ ଧର୍ମ ଚାଲିଥାଏ, ତେବେ ଯେଉଁ ଦୁର୍ବଳ ଲୋକ ଉଚିତ କ୍ରିୟା ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସେବ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏହା ମୋର ମତ। ଯଦି ଧର୍ମ ଶକ୍ତିର ଏକ ଗୁଣ ହୁଏ, ଏବଂ ଶୂରତାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ତେବେ ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଛାଡି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଯେପରି ତୁମେ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା କରିଥାଉ। ଯଦି ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ, ତେବେ ତୁମେ ମିଥ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟ କର ନାହିଁ, ତୁମେ କିପରି ବିନାବନ୍ଧନ ରହିପାରିଛ? ଯଦି ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ ଏକ ସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥାଏ, ତେବେ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ମୁନିକୁ ବଧ କରିନଥାନ୍ତି। ଧର୍ମ ଯଦି ଅଧର୍ମ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ବିନାଶକୁ ନେଇଯାଏ; ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କିଛି ମଧ୍ୟ କରିଥାଏ। ଏହି ମୋର ମତ, ରାଘବ: ଯଦି ଏହି ଧର୍ମ, ତେବେ ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଛାଡିଦେଇଥିଲା, ତୁମେ ଧର୍ମର ମୂଳକୁ କାଟିଦେଇଥିଲା। ଅବିରତ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ଧନରୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ପାହାଡ଼ରୁ ନଦୀ ଚାଲିଥାଏ। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଧନହୀନ ଏବଂ ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଟକିଯାଏ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ନଦୀ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ। ଏହିପରି ଧନ ଛାଡି ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଏନ୍ତି ସୁଖ ଓ ଆରାମ ଚାହିଁଥିଲେ, ସେ ଶୁଖ ପାଇବାକୁ ପାପ କରେ, ତାହାପରେ ଦୋଷ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ପାଖରେ ଧନ ଅଛି, ସେଠି ମିତ୍ର ଅଛି; ଧନ ଅଛି, ସେଠି ଆତ୍ମୀୟ ଅଛି; ଧନ ଅଛି, ସେ ଏହି ଜଗତରେ ମନୁଷ୍ୟ; ଧନ ଅଛି, ସେ ପଣ୍ଡିତ। ଧନ ଅଛି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଧନ ଅଛି, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ; ଧନ ଅଛି, ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ଧନ ଅଛି, ସେ ଗୁଣରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଧନ ବିନା କିପରି ଦୋଷ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏହି ବିବେଚନା ଦ୍ୱାରା, ରାଘବ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲା। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଧନକୁ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟୟ କରେ, ସେଠି ସମସ୍ତ କିଛି ସାର୍ଥକ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଧନ ବିନା ଲୋକ, ଧନ ଚାହିଁଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ। ଆନନ୍ଦ, କାମନା, ଅଭିମାନ, ଧର୍ମ, କ୍ରୋଧ, ଶାନ୍ତି, ନିଗ୍ରହ—ସମସ୍ତ ଧନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ରାଜା। ଧର୍ମରେ ଚଳିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଧନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ତୁମେ ତାହାକୁ ଦେଖିପାରିନଥିବା—ଯେପରି ମେଘାଚ୍ଛାଦିତ ଦିନରେ ତାରା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ରାମ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଗଲା, ତୁମର ପ୍ରାଣଠାରୁ ବି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସିତା, ଏକ ଦେମନ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖକୁ ଅପସାରଣ କରିବାକୁ, ଆଜି ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଦ୍ୱାରା ଆଣିଥିବା ଦୁଃଖକୁ ମୋର କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିବାରଣ କରିବି; ତେଣୁ ଉଠ, ରାଘବ। ଉଠ, ମହାବୀର, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟୁଟ! ତୁମେ ମହାତ୍ମା, କିଏ ତୁମର ସ୍ୱୟଂକୁ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହିଁ? ଏ ଦୋଷହୀନ, ତୁମ ପାଇଁ, ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଚିତ୍ତରେ ଅତି ପ୍ରକୋପିତ; ମୁଁ ଏହି ଲଙ୍କାକୁ, ତାହାର ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡା, ଏବଂ ଦେମନ ରାଜାଙ୍କୁ ମାରିଦେବି, ବାଣର ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା। ଏବେ ଶୁଣ, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମହାନ ରାମାୟଣର ୱାଯୁଧ କାଣ୍ଡର ଚଉଉଁଠି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ପ୍ରତି ଅତି ନିଷ୍ଠାଶୀଳ, ରାମଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଥିବା ବେଳେ, ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଠିକ୍ ଅଞ୍ଚଳରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ସେ ସହିତ ଚାରି ଜଣ ଶୂରବୀର ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ଭାୟ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଥିଲେ, ହାତୀର ଝୁଣ୍ଡର ନାୟକ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ କଜଳ ମେଘର ଭଳି କଳା ଥିଲେ। ବିଭୀଷଣ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି, ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁଭରିତ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ ଦେଖିଲେ। ବିଭୀଷଣ ଦେଖିଲେ, ମହାତ୍ମା ରାଘବ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଗୌରବ, ଭ୍ରମରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଗୋଦିରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି। ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଓ ଲଜ୍ଜାରେ ଜର୍ଜରିତ ଦେଖି, ବିଭୀଷଣ ମନରେ ଦୁଃଖ ଭରି, କହିଲେ, "ଏହା କ’ଣ?" ବିଭୀଷଣଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାନରମାନେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଶ୍ରୁ ଭରିତ କଣ୍ଠରେ କଷ୍ଟରେ କଥା କହିଲେ। ରାଘବ, ହନୁମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିଲେ ଯେ ସିତା ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ, ସେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡିଲେ। ସୌମିତ୍ରି କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ, ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇ, ଅଚେତନ ରାମଙ୍କୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ। "ହନୁମାନ୍ ତୁମକୁ ଯାହା କହିଥିଲେ, ଦୁଃଖ ଭରିତ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବରେ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଅନୁଚିତ ଭାବି—ଯେପରି ସାଗର ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ।" "ମୁଁ ଜାଣିଛି, ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣଙ୍କ ମନସ୍କାମନା ସିତା ସମ୍ପର୍କରେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିବେନାହିଁ।" "ମୁଁ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଅନେକ ଥର ରାବଣଙ୍କୁ ବିନ୍ତି କରିଛି, ଯେ ସିତାକୁ ଛାଡିଦେଉ, କିନ୍ତୁ ସେ ମୋ କଥା ଶୁଣିନଥିଲା।" "ନ ସାମ, ନ ଦାନ, ନ ଭେଦ, ନ ଯୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା, କୌଣସି ଜଣେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେନାହିଁ।" "ସେ ଦେମନ, ବାନରମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିବା ପରେ, ଚାଲିଯାଇଛି; ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସିତା, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଛନ୍ତି।" "ଆଜି, ସେ ନିକୁମ୍ଭିଳା ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଇ, ବଳି ଦେବା ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବ; ଦେବତା ଓ ବସବ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଇଛି।