ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାରି ବିଷଣ୍ଣ ହେଇ ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ ବୁଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେ ବୋଲିଲେ, “ହେ ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟ, ତୁମେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଅଛ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛ, ତଥାପି ଧର୍ମ ଦୁଃଖକୁ ରୋକିପାରେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଜୀବର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ଏହିପରି ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ତଥାପି ଏହା ଦୃଢ ନୁହେଁ, ଯାହାକି ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣ ଅଧର୍ମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଉଥିଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ନରକକୁ ଯିବେ; ତୁମେ ଧର୍ମ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁନାହାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ କୁଅନ୍ତି ଆସିନାହିଁ ଏବଂ ତୁମେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଛ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଏକ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟକୁ ବିପରୀତ ଭାବେ ଜଣାପଡୁଛି। ଧର୍ମ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ, ଅଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା; ଯଦି ଲୋକ ଅଧର୍ମ କରନ୍ତି, ତେବେ ଅଧର୍ମ ତାଙ୍କ ମନରେ ବସିଯାଏ। ଯେମାନେ ଅଧର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରାଯାଏନାହିଁ; ଯେମାନେ ଧର୍ମ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମର ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଧର୍ମ ବସିଛି, ଏବଂ ଧର୍ମିକମାନେ ବିପଦରେ ପଡୁଛନ୍ତି, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ। ଯଦି ଅଧର୍ମୀକୁ ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା କରାଯାଏ, ତେବେ ଅଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଏହା କାହାକୁ ନଷ୍ଟ କରିବ? କିନ୍ତୁ ଯଦି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କିଏ ହତ୍ୟା ହୁଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟେଜଣ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରେ, ତେବେ ନିୟମ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ଦୋଷୀ ହୁଏନାହିଁ। ହେ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ, କିପରି ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚତମ ଲାଭ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ତାହାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦୃଶ୍ୟମାନ, ଅଦୃଶ୍ୟ, କିମ୍ବା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ? ଯଦି ସତ୍ୟ ଧର୍ମିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହେଉଥାନ୍ତି, ଏବଂ ତୁମେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କରୁନାହାନ୍ତି, ତେବେ ଏପରି ଦୁଃଖ ତୁମେ ଭୋଗ କରୁନାହାନ୍ତି। କିମ୍ବା, ଯଦି ଧର୍ମ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ତେବେ ଦୁର୍ବଳ ଯେଉଁମାନେ ଉଚିତ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଏହି ମୋର ମତ। ଯଦି ଧର୍ମ ଶକ୍ତିର ଗୁଣ, ପ୍ରତାପରେ ପ୍ରକାଶିତ, ତେବେ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଯେପରି ତୁମେ ଧର୍ମ କରିଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯଦି ସତ୍ୟବାଦି ଧର୍ମରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ହେ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ, ତେବେ ତୁମେ ମିଥ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନାହାନ୍ତି, ତେବେ କିପରି ତୁମେ ବନ୍ଧିତ ହେଉନାହାନ୍ତି? ଯଦି ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ ପ୍ରକୃତରେ ଅଛି, ହେ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ, ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର, ବଜ୍ରଧାରୀ, ମୁନିକୁ ହତ୍ୟା କରିନଥାନ୍ତି। ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ନାଶ ଆସେ, ହେ ରାଘବ; ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଚାହିଁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ। ଏହା ମୋର ମତ, ଯଦି ଏହା ଧର୍ମ, ହେ ରାଘବ, ତେବେ ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଧର୍ମର ମୂଳକୁ କାଟିଦେଲା। ଅବିରତ ଓ ସଂଗ୍ରହିତ ଧନରୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ପାହାଡ଼ରୁ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଯଦି ଧନ ହାରାଇ ଦେଇଛି ଓ ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି, ତେବେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୁଏ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ନଦୀ ମରିଯାଇଥିବା ପରି। ଏପରି, ଯେଉଁମାନେ ଧନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସୁଖ ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଖୋଜନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୁଖ ପାଇବାକୁ ପାପ କରନ୍ତି, ତାହାରୁ ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯିଏ ଧନବାନ, ସେଙ୍କୁ ମିତ୍ର ମିଳେ; ଧନବାନଙ୍କୁ ଜନାତି ମିଳେ; ଧନବାନ ଜଗତରେ ପ୍ରମୁଖ; ଧନବାନ ଶିକ୍ଷିତ। ଧନବାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଧନବାନ ବୁଦ୍ଧିମାନ; ଧନବାନ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ଧନବାନ ଗୁଣରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଧନ ତ୍ୟାଗରୁ ଉପଜୁଥିବା ଦୋଷ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲା। ଯିଏ ଧନକୁ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟୟ କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁ ଉପକୃତି ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଧନ ନାହିଁ, ଧନ ଖୋଜିବାରେ କିଛି ମିଳେନାହିଁ। ଆନନ୍ଦ, ଇଚ୍ଛା, ଗର୍ବ, ଧର୍ମ, କ୍ରୋଧ, ସାନ୍ତ୍ୱନା, ନିଜ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ—ସମସ୍ତ ଧନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହେ ନରପତି। ଯେମାନେ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଧନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏହି ଗୁଣ ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ—ଯେପରି ମେଘାଚ୍ଛନ ଦିନରେ ତାରା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ। ହେ ମହାବୀର, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଗୁରୁର ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କରି ବନବାସକୁ ଗଲା, ତୁମେ ଜୀବନଠାରୁ ବେଶି ପ୍ରିୟ ଜନକନନ୍ଦିନୀକୁ ରାକ୍ଷସ ଚୁରିକରି ନେଲା। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ, ହେ ମହାବୀର, ଆଜି ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଦ୍ୱାରା ଆନା ଦୁଃଖକୁ ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିବି; ତୁମେ ଉଠ, ହେ ରାଘବ। ଉଠ, ହେ ନରସିଂହ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟୁଟ! କାହିଁକି ତୁମେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜଣାନାହାଁ? ହେ ନିର୍ମଳ, ତୁମ ପାଇଁ ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ମୁଁ କ୍ରୋଧିତ; ମୁଁ ଲଙ୍କାକୁ, ତାହାର ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଦେମନ ମହାରାଜ ସହିତ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ବାଣର ମାଳା ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ କରିଦେବି। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଚଉଉଁଠି ସର୍ଗ କଥା। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ପ୍ରତି ଅତିଶୟ ଭକ୍ତି ରଖି, ରାମଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଥିଲେ, ସେହି ସମୟରେ ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଉଚିତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଂଶରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ସେ ସହିତ ଚାରିଜଣ ଶୂରବୀର ଥିଲେ, ଯେମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଥିଲେ, ହାତୀ ଦଳର ନାୟକ ପରି, ମେଘ ପରି କଳା ଥିଲେ। ବିଭୀଷଣ ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଯାଇଥିବା ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ନେଇ ଦେଖିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ରାଘବ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଗୌରବ, ଭ୍ରମରେ ପଡି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଗୋଦିରେ ବସିଛନ୍ତି। ରାମଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜିତ ଓ ଦୁଃଖରେ ତ୍ରାସିତ ଦେଖି ବିଭୀଷଣ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭିତରେ ଦୁଃଖ ଭରି, ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ଏହା କ’ଣ?’ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଚେହେରା ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାନରମାନେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ କଷ୍ଟରେ କିଛି ଶବ୍ଦ କହିଲେ।