ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ମହୋଦୟ, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରୀରାମ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ସଫଳ ହେଇଥିଲେ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଜୀବନ ଗାଥାକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥରେ ଗଢି ତୁଳିଥିଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ଏହି ମହାକାବ୍ୟକୁ ଚବିଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ପାଞ୍ଚ ଶତ ସର୍ଗ, ଛଅ କାଣ୍ଡ ଓ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡ ଭିତରେ ରଚନା କରିଥିଲେ। ସେ ଏହି ମହାକୃତିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରଚନା କରି, ଭବିଷ୍ୟତର ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରି, ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏହି ମହାକାବ୍ୟ କିଏ ପାଠ କରିବେ?” ସେଉଁଠି ସେ ଦେଖିଲେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇପୁଅ, କୁଶ ଓ ଲବ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ, ସୁମଧୁର କଣ୍ଠଧାରୀ ଓ ମୁନିବୃନ୍ଦର ଆଶ୍ରମରେ ବାସ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଥିବାରୁ, ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କୁ ବେଦ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହି ମହାକାବ୍ୟ ଶିଖାଇଦେଲେ। ଏହି ମୁନି ନିଜେ ସଂଯମ ରେଖି, ସୀତା ଚରିତ୍ର ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାବଣଙ୍କ ବିନାଶ ନିମିତ୍ତ ଏହି ରାମାୟଣ ରଚନା କଲେ। ଏହି କବିତା ଏମିତି ମଧୁର ଯେ, ପାଠ କରିବାରେ ଓ ଗାଇବାରେ ଦୁହିଁ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ; ଏହାର ତିନି ପ୍ରମାଣ, ସାତ ପ୍ରକାର ଛନ୍ଦ ଓ ବୀଣା ଓ ତାଳ ସହିତ ଗାଇଯାଏ। ଏହି କବିତାରେ ପ୍ରେମ, କରୁଣା, ହାସ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ବୀରତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରସ ଅଛି। ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ ସଙ୍ଗୀତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ୱର ଓ ତାନର କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସୁମଧୁର କଣ୍ଠ ଧାରଣ କରି, ଗନ୍ଧର୍ବ ମାନେ ମାନେ ପ୍ରତୀତ ହେଉଥିଲେ। ସୁନ୍ଦର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ମଧୁର କଥା କରୁଥିବା ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ ମନେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଇ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମମୟ ଓ ଉତ୍ତମ ଗାଥା ଅଧିଗମ କରି, ଅନ୍ଦୋଷ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ସମଗ୍ର କବ୍ୟ ଗାଇଲେ। ମୁନି, ଦ୍ୱିଜ ଓ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଯେଉଁଠି ଏକତ୍ରିତ ହେଉଥିଲେ, ସେଠି ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ ଶିକ୍ଷାନୁସାରେ ଏହି କବ୍ୟ ନିଷ୍ଠାରେ ଗାଇଥିଲେ। ମହାତ୍ମା, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ ଏହି ଦୁଇ ଦେଖି, ଶୁଦ୍ଧ ମନର ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗାୟନ ଶୁଣି ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ ଅଭିଭୂତ ହେଇଗଲେ। ସମସ୍ତେ “ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ! ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ!” ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ। ସମସ୍ତେ କୁଶ ଓ ଲବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଲେ, “ଏହି ଗୀତର ମଧୁରତା, ଶ୍ଲୋକର ସ୍ୱାଦ ଅସାଧାରଣ!” ଯଦିଓ ଏହି ଘଟଣା ଅତୀତର, ତଥାପି ଏମିତି ଜୀବନ୍ତ ଭାବରେ ଗାଇଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଶ୍ରୋତାମାନେ ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖୁଥିବାପରି ଲାଗିଥିଲେ। ଦୁହେଁ ଏକାସাথে ମଧୁର ଓ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ତାନରେ ଗାଇ, ତାଙ୍କୁ ତପୋନିଷ୍ଠ ମହାମୁନିମାନେ ବଡ଼ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଏମିତି ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ ଅଧିକ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର ସ୍ୱରେ ଗାଇଲେ, ଏବଂ ଏକ ଆନନ୍ଦିତ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଜଳପାତ୍ର ଦେଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ମୁନି ଚୀରବସ୍ତ୍ର, ଅନ୍ୟ ଜଣେ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଉପବୀତ ଦେଲେ। କେହି ଜଳପାତ୍ର, କେହି ମୁଞ୍ଜ ଦାରିର କମରବନ୍ଧ, କେହି ଦଣ୍ଡ, କେହି କୌପୀନ ଦେଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ କୁଟିଲ ଦଣ୍ଡ, କେହି କଉପୀନ, କେହି ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଦେଲେ। କେହି ଜଟାବନ୍ଧ ଓ ଲକଡ଼ିର ଦୋରି, କେହି ପାତ୍ର, କେହି କୁଣ୍ଡ ଦେଲେ। କେହି ଉଦୁମ୍ବର ଦଣ୍ଡ, କେହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁଃ କାମନା କଲେ। ଏଭଳି ସତ୍ୟବାଦୀ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଇ କହିଲେ, “ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଗାଥା ମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ।” ଏହି କବିତା ସମସ୍ତ କବିଙ୍କ ମୂଳ ଆଧାର, ନିୟମିତ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ରଚିତ, ଏହି ଦୁଇ ଗାୟକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାଯାଇଛି। ଏହା ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଇଥାଏ, ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଶୁଣନ୍ତି ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଏହି ଦୁଇ ଗାୟକ ଗାଉଥିଲେ, ସେଠି ସମସ୍ତେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ। ଏମିତି ଏକ ଦିନ ରାଜପଥ ଓ ରାଜା ମାର୍ଗରେ ଭାରତଙ୍କ ବଡ଼ଭାଇ ଶ୍ରୀରାମ, ଏହି କୁଶ ଓ ଲବଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଗୃହକୁ ନେଇଗଲେ। ଶତ୍ରୁନାଶକ ଶ୍ରୀରାମ ଦୁଇଁ ଗାୟକଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନରେ ବସି, ପ୍ରଣାମ କଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଭାଇମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ଶ୍ରୀରାମ ଏହି ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ତାଁଠାରେ ଶ୍ରୀରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଦେବତୁଳ୍ୟ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କର ଏହି ଗାଥା ଶୁଣ।” ଏହି ଦୁଇ ଗାୟକଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରି, ଅନେକ ଅର୍ଥ ଓ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି କଥା ଗାଇବାକୁ କହିଲେ। ସେମାନେ ହୃଦୟ ଭିତରୁ ମଧୁର ଓ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱରରେ ଗାଇଲେ। ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ଏମିତି ମଧୁର ଓ ତାଳ-ସୁରରେ ସମନ୍ୱିତ ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଶ୍ରୋତାମାନେ ଦେହ, ମନ ଓ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଲେ; ଏହି ଗୀତ ସମାଜରେ ଶୋଭା ପାଇଲା। ଏହି ଦୁଇ ତପସ୍ବୀ ରାଜପୁତ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାୟକ ଓ ତପୋନିଷ୍ଠ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଅଦ୍ଭୁତ ବୋଲି କହାଯାଏ। ଏବେ ତାଙ୍କର ଶୌର୍ୟ ଗାଥା ଶୁଣ। ତାପରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ ନିୟମାନୁସାରେ ଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଏବଂ ଶ୍ରୀରାମ ସଭାରେ ବସି, ଶ୍ରବଣ କରିବାର ଆଶାରେ ତଳିନ ହେଇଗଲେ। ଏବେ ଶ୍ରୀବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଏକ ସମୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟୀ ହେଉଥିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରଜାପତିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ରାଜାମାନେ ଅଧିକାର କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଗର ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ସାଗର ଖନନ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ସହିତ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ଯାଉଥିଲେ। ସେହି ମହାତ୍ମା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜାମାନଙ୍କ ପରମ୍ପରାରୁ ଏହି ମହାକାବ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯାହାକୁ ରାମାୟଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏବେ ଆମେ ଏହି ସମଗ୍ର ଗାଥା କ୍ରମାନୁସାରେ, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ। ଏହା ଇର୍ଷା ବିନା ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ।