ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଚାରିଅଟରେ ତାଙ୍କ ରଥୀ ସହିତ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦଉଡ଼ୁଥିଲେ, ଏକ ବଡ଼ ପାଥର ତାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଛାଡ଼ାଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏହା ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ପାଥରଟି ଭୂମିକୁ ଭେଦି ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲା, ତାହାର ଚେଷ୍ଟା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା। ଏହା ପଡ଼ିବା ସହିତ ରାକ୍ଷସ ସେନା ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ପାଥର ତଳକୁ ଝଡ଼ି ପଡ଼ିବା ସମୟରେ ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଚ୍ୟୁତ ହେଲେ। ଏହାପରେ ଶତଶଃ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ବାନରମାନେ ଗର୍ଜନା କରି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ହାତରେ ବୃକ୍ଷ ଓ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇ ତାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭୟଙ୍କର ବାନରମାନେ ବୃକ୍ଷ, ପାହାଡ଼ ଓ ଅନେକ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଉପରେ ନିକ୍ଷେପ କଲେ। ଏହି ବାନରମାନେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଧ୍ୱନିରେ ଗର୍ଜନା କଲେ; ରାତିରେ ବାସ କରୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ବାନରମାନଙ୍କ ଆଘାତରେ ଚ୍ୟୁତ ହେଲେ। ବାନରମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ବୃକ୍ଷର ଆଘାତରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭୟଭୀତ ହେଇ ଚାପିବା ଲାଗିଲେ; ଏହା ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ବାନରମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ଦେଖି, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଅନ୍ତର୍ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ଶତ୍ରୁ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ତାଙ୍କ ନିଜ ଦଳ ସହିତ ଅନେକ ବାଣ ଝଡ଼ି ଛାଡ଼ିଲେ। ଦୃଢ଼ ପ୍ରତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଅନେକ ବାଘ ସମାନ ବାନରମାନେ ଉପରେ ବଣ୍ଡା, ଗଦା, ଖଡ଼ଗ, ଶୁଳ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କଲେ। ତଥାପି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଅନୁୟାୟୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ବୃକ୍ଷ, ଶାଖା, ପାହାଡ଼ ଓ ପାଥର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରି ଯୁଦ୍ଧରେ ନିପାତ କଲେ। ହନୁମାନ୍ ଭୟଙ୍କର ଓ ପ୍ରବଳ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ବିନାଶ ଆଣିଲେ; ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଅବରୋଧ କରି, ତିନି ଅରଣ୍ୟବାସୀ ବାନରମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପଛେ ହଟ, ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ଆମେ ଜୟ କରିପାରିବା ନୁହେଁ, ଆମେ ରାମଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେଇ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ।" "ଯାହା ପାଇଁ ଆମେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛୁ, ସିତା, ଜନକନନ୍ଦନୀ, ହତା ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି କଥା ଆମେ ରାମ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଜଣାଇବା ଉଚିତ।" "ସେମାନେ ଯାହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବେ, ଆମେ ତାହା କରିବା।" ଏଭଳି କହି ହନୁମାନ୍ ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ଧୀର ଭାବରେ, ଭୟ ନ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ଉପସ୍ଥାନ କଲେ; ଏହା ଦେଖି, ହନୁମାନ୍ ରାଘବଙ୍କ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ନିକୁମ୍ଭିଳା ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଇବା ଇଚ୍ଛା କଲେ; ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ନିକୁମ୍ଭିଳାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଅଗ୍ନିକୁ ଅନ୍ଧାରି ଦେଇ ଅହୁତି ଦେଇ ଯଗ୍ୟ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଯଗ୍ୟ ଭୂମିରେ, ଏହି ରାକ୍ଷସ ଜଳାଇଥିବା ଅଗ୍ନି ତିବ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ରକ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ଶାନ୍ତ କରିଲା। ଅଗ୍ନି ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇ, ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଗଲା, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ଉଦ୍ଭାବିତ ହେଲା। ଏହାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ନିୟମାନୁସାରେ ରାକ୍ଷସ ଦଳ ପାଇଁ ଅହୁତି ଦେଲେ; ଏହି ଦେଖି ରାକ୍ଷସମାନେ ବଡ଼ ଭିଡ଼ରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଯଗ୍ୟର ନିୟମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏଠି ଅସୀ ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାକ୍ଷସମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁୟାୟୀ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ରାଘବ ଜାମ୍ବବାନ୍ କୁ କହିଲେ, "ସୁମୂଦ୍ର, ନିଶ୍ଚୟ ହନୁମାନ୍ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି; କାରଣ ଅସ୍ତ୍ରର ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଛି।" "ତୁମେ ତୁମ ଦଳ ସହିତ ଯାଉ, ଶୀଘ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ଯୋଗ ଦିଅ, ଯେଉଁଠାରେ ଭାଲୁ ମହାରାଜ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବାନରମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛନ୍ତି।" ଭାଲୁ ରାଜା "ଏହିପରି ହେବ" କହି ନିଜ ସେନା ସହିତ ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାର ଉପସ୍ଥାନ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ହନୁମାନ୍ ବାନରମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରି, କ୍ଳାନ୍ତ ହେଇଥିଲେ। ଭାଲୁ ରାଜା ହନୁମାନ୍ କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଏହି ଭାଲୁ ଦଳ ଏକ ଗଭୀର ନୀଳ ମେଘ ପରି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଗଲା; ହନୁମାନ୍ ଏହି ଦଳକୁ ଦେଖି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଥିଲେ। ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ହନୁମାନ୍ ଶୀଘ୍ର ଦଳ ସହିତ ଆଗେ ଆସି, ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆମେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ସମୟରେ ଏବଂ ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ, ରାବଣପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ପ୍ରବାହ କରୁଥିବା ସିତାକୁ ହତା କଲେ।" "ମୁଁ ସିତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମନ ଭୟଭୀତ ହେଲା, ମୁଁ ଦୁଃଖ ଭାବରେ ପଡ଼ିଲି, ମହାବିର, ଏହି କଥା ତୁମକୁ ଜଣାଇବା ପାଇଁ ଆସିଛି।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ମୂଳ କଟା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଦେଖିଲେ ରାମଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ଚାରିଦିଗରୁ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଲେ। ସେମାନେ ଲଟସ୍ ଓ ନୀଳ ପଦ୍ମ ଗନ୍ଧ ଆଉ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଜଳ ଛିଁଟିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଅପରିମିତ ଦହୁଥିବା ଅଗ୍ନିକୁ ଶାନ୍ତ କରାଯାଉଛି। ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତିବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଭଲ ଅର୍ଥବୋଧକ ବାକ୍ୟ କହିଲେ, "ମହାନ, ତୁମେ ଧର୍ମ ମାର୍ଗରେ ଦୃଢ଼ ଅଛ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ ଦୁଃଖରୁ ରକ୍ଷା କରିପାରେ ନାହିଁ।" "ଯେପରି ଚଳ ଓ ଅଚଳ ଜୀବର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେପରି ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ; ତଥାପି ଏହି ଦେଖି ମୁଁ ଭାବୁଛି ଧର୍ମ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ।" "ଯେପରି ଅଚଳ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେପରି ଚଳ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମପରି ଜଣେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ଯଦି ରାବଣ ଦୁଷ୍ଟ ହେଇ ଅଧର୍ମରେ ବିନ୍ଧିତ ହେଉଥିଲେ, ସେ ନରକକୁ ଯାଉଥିଲେ; ତୁମେ ଧର୍ମ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ ନାହିଁ।" "ଯେପରି ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ନାହିଁ ଓ ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ଅଛ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ବିପରୀତ ହୋଇ ଉଲ୍ଟା ହୋଇଯାଇଛି।