ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଆଗକୁ ବଢିଆସୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ବନବାସୀ ମାକଡ଼ ମଣିଷମାନେ ଭୟଙ୍କର ରୋଷରେ ଭରି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ହାତରେ ପଥର ନେଇ ଉଠିଲେ। ଏମାନଙ୍କ ଆଗରେ ହନୁମାନ, ମାକଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ହାତୀ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏକ ବିଶାଳ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଧରି ଆଗକୁ ବଢିଲେ। ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ରଥରେ ଶୋକରେ ଭରିତ, ଏକ ଚୁଟି ବାନ୍ଧିଥିବା, ଦୀନ ଦେଖାଉଥିବା, ଉପବାସରେ ଶୋଷିତ ମୁହଁ ନେଇଥିବା ସୀତା ଅଛନ୍ତି। ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ସୀତା ଏକ ମାତ୍ର ମେଲା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ଅଳଙ୍କାର ଛଡ଼ି, ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ସମସ୍ତ ଦେହ ଧୂଳି ଓ ମଳ ରେ ଲିପ୍ତ, ଏହି ମହାନ ନାରୀ ଦିନ ଦେଖାଉଛନ୍ତି। ହନୁମାନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଚିନ୍ତା କଲେ, ଏବଂ ବୁଝିଲେ ଯେ ଜନକଙ୍କ ଝିଅ ସୀତା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସିନାହାନ୍ତି। ତା’ପରେ ହନୁମାନ ଦୁଃଖରେ ଭରିତ, ନିରାନନ୍ଦ, ତପସ୍ୱିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ, ଯିଏ ରଥ ଉପରେ ଦିନ ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅର ଶକ୍ତିରେ ଅଧୀନ, ସେ ଦେଖି କଥା କହିଲେ। ହନୁମାନ ଚିନ୍ତା କଲେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ? ଏବଂ ସେ ଅନ୍ୟ ମାକଡ଼ମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକସାଥି ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ମାକଡ଼ ସେନା ଦେଖି ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଭୟଙ୍କର ରୋଷରେ ଭରି, ତଳାରୁ ତିଖା ତଳୱାର ଉଠାଇ, ସୀତାଙ୍କୁ ଚୁଟି ଧରି ଟାଣିଲେ। ସେ ରାକ୍ଷସ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେଖାଉଥିବା ସମୟରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସୀତା ‘ରାମା! ରାମା!’ ବୋଲି କୁହି କାନ୍ଦୁଥିଲେ—ଏହି ରୂପ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ରଥରେ ରଖାଯାଇଥିଲା। ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ ସୀତା ଚୁଟି ଧରି ଟାଣିଯାଉଛନ୍ତି, ତା’ର ଦୁଃଖରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ଶୋକର ଅଶ୍ରୁ ଝରିଲା। ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ରୂପବତୀ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ରାଣୀ—ଏବଂ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅକୁ କ୍ରୋଧରେ କଠୋର କଥା କହିଲେ। ‘ଏ ଦୁଷ୍ଟ, ତୁମେ ନିଜ ନାଶ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛ! ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଗୋତ୍ରରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ରାକ୍ଷସ ଧର୍ମ ପାଳିଛ। ଲଜ୍ଜା ଦୁଷ୍ଟ, ତୁମ ମନ ଏତେ ଦୁର୍ବଳ! ନିଷ୍ଠୁର, ଅଧମ, ଦୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଧମଙ୍କୁ ଯଥା ଯଥା ମିଳେ; ତୁମେ ନିର୍ମମ। ମୈଥିଳୀ ତାଙ୍କ ଘର, ରାଜ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ହାତରୁ ବିୟୋଗ ହୋଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଅପରାଧ କ’ଣ, ଯେ ତୁମେ ଏତେ ନିଷ୍ଠୁର ଭାବରେ ମାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଯଦି ତୁମେ ସୀତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଉ, ତୁମ ଜୀବନ ଦୀର୍ଘ ହେବ ନାହିଁ; ଏହି ମୃତ୍ୟୁଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଏବେ ତୁମେ ମୋ ହାତରେ ପଡ଼ିଛ। ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ମହିଳା ହତ୍ୟା କରିଥିବା ଏବଂ ଜନସମୂହ ନଷ୍ଟ କରିଥିବା ପାଇଁ ନିନ୍ଦିତ, ସେମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ତୁମେ ଏଠାରେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ପହଞ୍ଚିବ।’ ଏଭଳି କହି, ହନୁମାନ ନିଜ ଚାରିପାଖରେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ମାକଡ଼ମାନେ ନେଇ, ଭୟଙ୍କର ରୋଷରେ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହି ମହାନ ବନବାସୀ ଶକ୍ତି ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ସମୟରେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କ ସେନା ଦେଇ ମାକଡ଼ମାନେ ଉପରେ ଅଟକିଲା। ତା’ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଏକ ହଜାର ତୀର ଦେଇ ମାକଡ଼ ସେନାକୁ ନିଶାନା କରି, ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ସୁଗ୍ରୀବ, ରାମ ଏବଂ ତୁମେ ସୀତା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଆସିଛ; ଆଜି ତୁମେ ଦେଖିବା, ମୁଁ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ମାରିଦେବି। ତା’ପରେ ସୀତାଙ୍କୁ ମାରି, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ, ସୁଗ୍ରୀବ ଏବଂ ଅଧମ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ମାରିଦେବି। ତୁମେ କହୁଛ, ‘ମହିଳା ମାରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ,’ କିନ୍ତୁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଯାହା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇପାରେ, ତାହିଁ କରାଯିବା ଉଚିତ।’ ଏଭଳି କହି, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ନିଜେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ସୀତାଙ୍କୁ ତିଖା ତଳୱାର ଦେଇ ଆଘାତ କଲେ। ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ତନ୍ତୁ ଦେଖି, ସେ ତପସ୍ୱିନୀ ନାରୀ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ—ବିଶାଳ କଟି ଓ ରୂପବତୀ। ସେ ନାରୀଙ୍କୁ ମାରି, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଦେଖ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ମୋର ଅସ୍ତ୍ରରେ ଆଘାତ ପାଇଛନ୍ତି; ବୈଦେହୀ ମୃତ, ତୁମ ଚେଷ୍ଟା ଫଳହୀନ।’ ତା’ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ମହା ତଳୱାର ଦେଇ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି, ଚିତ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଭୟଙ୍କର ରୋଷରେ ଗର୍ଜନ କଲେ। ମାକଡ଼ମାନେ ଏହି ଗର୍ଜନ ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ମୁଁ ଉପରେ ଭୟ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ସେ ରାକ୍ଷସ ଦୁର୍ଗରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ଏଭଳି, ସୀତାଙ୍କୁ ମାରି ରାବଣଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ଏହି ଦେଖି ମାକଡ଼ମାନେ ଶୋକରେ ଭରି, ଭୟରେ ଚାରିପାଖରେ ପଳାଇଗଲେ। ଏଠିରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ, ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକାଉଁଠି ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଉଛି। ଏବେ ଏକାଉଁଠି ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ଭଳି, ଶୁଣି ମାକଡ଼ମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଦେଖି, ଭୟରେ ଭାଗିଗଲେ। ତା’ପରେ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ, ଭୟରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ମୁଁ ନମାଇଥିବା ମାକଡ଼ମାନେ ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ତୁମେ କାହିଁକି ଏପରି ଭୟରେ ଭାଗୁଛ? ଯୁଦ୍ଧ ଉତ୍ସାହ କେଉଁଠି ଗଲା? ମୁଁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବି, ତୁମେ ପଛରୁ ଆସ; ଶୂର ଓ ଉତ୍ତମ ମଣିଷମାନେ ପଛକୁ ଫେରିବାଠାରେ ଶୋଭା ନାହିଁ।’ ହନୁମାନଙ୍କ ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ କଥା ଶୁଣି, ମାକଡ଼ମାନେ ଭୟଙ୍କର ରୋଷରେ ଭରି, ମନ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଓ ଗଛ ଧରିଲେ। ଗର୍ଜନ କରି ଉତ୍ତମ ମାକଡ଼ମାନେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ହନୁମାନଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ଏହି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏପରି ଉତ୍ତମ ମାକଡ଼ମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି, ହନୁମାନ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଦେଖାଉଥିଲେ, ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଜଳାଇଦେଉଥିଲେ। ଏହି ବଡ଼ ମାକଡ଼, ମାକଡ଼ ସେନା ଦେଇ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି, ଅନ୍ତକାଳର ଯମ ଭଳି ଦେଖାଉଥିଲେ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିନାଶ ଆଣିଲେ। ତା’ପରେ ହନୁମାନ, ଦୁଃଖ ଓ ରୋଷରେ ଭରି, ଏକ ବଡ଼ ପଥର ରାବଣଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ଫିଙ୍ଗିଲେ। ପଥର ତଳକୁ ପଡ଼ିବା ଦେଖି, ରଥ ଚାଳକ ଶୀଘ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଦେଇ ରଥକୁ ଦୂରକୁ ନେଇଗଲେ।