ରଘୁବଂଶର ପ୍ରବଳ ବୀର ଶ୍ରୀରାମ, ମହାବଳୀ ବାନରମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହିଥିବାବେଳେ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ତୀବ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ଏହା ପରେ ଏହି ଘଟଣାରେ ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଅସୀତିତମ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଏକାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ମନସ୍ତିତି ବୁଝି, ଜଣେ ବୀର ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ପଛକୁ ହଟି ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶୀଘ୍ର ରାକ୍ଷସମାନେ ଯେଉଁମାନେ ବଧ ହୋଇଥିଲେ, ସେଠି ସେମାନଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ବୀର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ ବାହାରିଲେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶର ବଳଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦୁଃଖର କାଣ୍ଟା, ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରରୁ ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ସହିତ ବାହାରିଲେ। ସେ ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆଗେ ବଢିଆସୁଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ମାୟା ଦେଖାଇଲେ। ତା'ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଏକ ମାୟାମୟ ସୀତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ରଥରେ ବସାଇ, ଏକ ବିଶାଳ ରାକ୍ଷସ ସେନା ସହିତ, ସୀତାଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଏହି କୁପାଥୀ ରାକ୍ଷସ, ମାୟା ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରି, ବାନରମାନେ ଥିବା ଦିଗକୁ ଆଗେ ବଢିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଆଗେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବନବାସୀ ବାନର, କ୍ରୋଧିତ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରତି ଉତ୍ସୁକ୍ତିରେ, ହାତରେ ପାଥର ନେଇ ଉଠିଲେ। ବନରମଧ୍ୟରୁ ହାନୁମାନ, ଗଜସମ ବଳଶାଳୀ, ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଧରି ତାଙ୍କ ଆଗରେ ଚାଲିଗଲେ। ହାନୁମାନ ଦେଖିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ଙ୍କ ରଥରେ ଏକ ଦୁଃଖିତ, କ୍ଲିବ, ଏକମାତ୍ର ବିଗଡ଼ିଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦୀର୍ଘ ଉର୍ଣ୍ଣା ବାନ୍ଧିଥିବା, ମୁଖ କ୍ଷୀଣ ଓ ଅନ୍ନବ୍ରତରେ କ୍ଲିଷ୍ଟ ମୈଥିଲୀ ସୀତାଙ୍କୁ। ସେ ଦେଖିଲେ, ସୀତା ମୃଦ୍ର ଏକ ବସ୍ତ୍ରରେ, ଅଲଙ୍କାର ବିହୀନ, ଧୂଳି ଓ ମଳିନତାରେ ଆବୃତ, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ମହିଳା। କିଛି ଖଣ୍ଡ ମାଉସୁଦେଖି, ହାନୁମାନ ଚିନ୍ତା କଲେ—ଏହି ଜନକନନ୍ଦିନୀକୁ ବହୁଦିନ ଦେଖିନଥିଲେ। ସେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦିଗ୍ଧ, ଅନନ୍ଦହୀନ, ତପସ୍ୱିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ରଥରେ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି କଥା କହିଲେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ'ଣ ଭାବି, ମହାବୀର ବାନର ଓ ଅନ୍ୟ ବାନରମାନେ ଏକଠି ହୋଇ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଦିଗକୁ ଧାଉଥିଲେ। ବାନର ସେନାକୁ ଦେଖି, ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ କ୍ରୋଧରେ ବିପ୍ରଳୋଭିତ ହୋଇ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଉଠାଇ, ସୀତାଙ୍କୁ କେଶ ଧରି ଟାଣିଲେ। ସେ ରାକ୍ଷସ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମହିଳାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସୀତା 'ରାମ! ରାମ!' ବୋଲି କନ୍ଦୁଥିଲେ—ଏହି ମାୟାମୟ ରୂପ ରଥରେ ଥିଲା। ହାନୁମାନ ତାଙ୍କୁ କେଶ ଧରି ଟାଣିଯିବା ଦେଖି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ, ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କ ଆଖିରୁ ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷିଲା। ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ରାଣୀକୁ ଦେଖି, ହାନୁମାନ ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ପୁଅ ଉପରେ କ୍ରୋଧରେ କଠୋର କଥା କହିଲେ— "ହେ ଦୁଷ୍ଟ, ତୁମେ ନିଜ ନାଶ ପାଇଁ ସଂକେତ ଦେଉଛ; ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ରାକ୍ଷସ ସ୍ୱଭାବ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଛ। ହେ ଦୁଷ୍ଟକର୍ମୀ, ତୁମ ମନ ଏତେ କୁପଥୀ! ନିର୍ଦୟ, ନିଚ, ଦୁଷ୍ଟ, ଅନୁକମ୍ପାହୀନ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ଅଧମମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥିତା।" "ମୈଥିଲୀ ଘର, ରାଜ୍ୟ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ସଂଗ ହରାଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ କ'ଣ ଦୋଷ ଯେ ତୁମେ ଏଭଳି ନିର୍ଦୟତାରେ ତାଙ୍କୁ ମାରୁଛ? ଯଦି ତୁମେ ସୀତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଉଛ, ତେବେ ତୁମ ଆୟୁ ଦୀର୍ଘ ହେବ ନାହିଁ; ଏଭଳି ମୃତ୍ୟୁ ଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଏବେ ତୁମେ ମୋ ହାତରେ ପଡ଼ିଛ।" "ଯେଉଁ ସଂସାରରେ ସ୍ତ୍ରୀ ହନନକାରୀ, ଜନହନନକାରୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରାଯାଏ, ତୁମେ ଏହି ଜୀବନ ପରେ ସେଠି ପହଞ୍ଚିବ।" ଏଭଳି କହି, ହାନୁମାନ ବାନର ସେନା ସହିତ ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ପୁଅ ଉପରେ କ୍ରୋଧରେ ଧାଉଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏକ କ୍ରୋଧିତ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ବନବାସୀ ବାନରମାନେ ଆଗକୁ ଆସୁଥିବା ରାସ୍ତା ଅଟକାଇଲେ। ତା'ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ହଜାର ତୀର ଛାଡ଼ି ବାନର ସେନାକୁ ବିକମ୍ପିତ କଲେ, ଏବଂ ବାନରମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— "ସୁଗ୍ରୀବ, ରାମ ଓ ତୁମେ ଏଠାକୁ ସେଇ ମହିଳା ପାଇଁ ଆସିଛ; ଆଜି ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଗରେ ମୁଁ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ମାରିଦେବି।" "ତା'ପରେ ତାଙ୍କୁ ମାରି, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ବାନର, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅଧମ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବଧ କରିଦେବି।" "ତୁମେ କହୁଛ, 'ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ', କିନ୍ତୁ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଯେଉଁ କିଛି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।" ଏଭଳି କହି, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ, ମାୟାମୟ ସୀତାଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାରରେ ଆଘାତ କଲେ। ତାଙ୍କ ଉପବୀତର ମାର୍ଗରେ ତଳୱାର ଲାଗି, ଏହି ତପସ୍ୱିନୀ, ପ୍ରଶସ୍ତ କଟିବଳା, ରୂପସ୍ୱିନୀ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ମହିଳାଙ୍କୁ ବଧ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ହାନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଦେଖ, ଏହା ହେଉଛି ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ମୋର ଅସ୍ତ୍ରରେ ପତିତ; ବୈଦେହୀ ବଧ ହେଲେ—ତୁମର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ।" ପୁନି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ତଳୱାର ଉଠାଇ, ତାଙ୍କୁ ମାରି, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ରଥରେ ଚଢ଼ି ବଡ଼ ଗର୍ଜନ କଲେ। ବାନରମାନେ, ଅତି ଦୂରରେ ଥିବା, ସେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ମୁଖ ଖୋଲି ଦୃଢ଼ ଗଢ଼ରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ ରାବଣପୁତ୍ର ସୀତାଙ୍କୁ ବଧ କରି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ; ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଆନନ୍ଦିତ ଦେଖି, ବାନରମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶାରେ ଭୂଲି, ଚାରିଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ। ଏଠାରେ ଏକାଶୀତିତମ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ବିରାଟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ବିରାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ, ଇନ୍ଦ୍ରର ବଜ୍ର ଧ୍ୱନି ପରି, ଶୁଣି ବାନରମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଦେଖି, ଭୟରେ ବଡ଼ ଆତଙ୍କରେ ପଳାଇଗଲେ।