ରାକ୍ଷସ ରାତିରେ ଅସୁର ମାନେ ଦୂର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ନୁସ୍ସ, ମୁସଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ସିଂହ ପରି ଶୂର ବାନରମାନେ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ହମଲା କରି ହନନ ଆରମ୍ଭ କରିଲେ। ଖରାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମକରାକ୍ଷ ତାଙ୍କର ଧନୁରୁ ମାନ୍ଦାର ବାଣ ବର୍ଷା କରିବାରୁ ବାନରମାନେ ଭୟରେ ଅସ୍ତିର ହୋଇ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତେ ପଳାଇ ଯାଇଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାକ୍ଷସମାନେ ଅତି ଗର୍ବିତ ଓ ବିଜୟୀ ହୋଇ ସିଂହ ପରି ଗର୍ଜନ କରିଲେ। ବାନରମାନେ ଦିଗ୍ବିଦିଗ ପଳାଇବାରୁ ରାମ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ବାଣ ବର୍ଷା କରି ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ରୋକାଯିବାରୁ ମକରାକ୍ଷ ଦେହରେ କ୍ରୋଧ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା, ଏବଂ ସେ ରାମଙ୍କୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରି କହିଲେ, "ରାମ, ତୁମେ ଏଠି ଦଢ଼ି ରୁହ! ମୋ ସହିତ ଏକାଏକି ଯୁଦ୍ଧ କର। ମୁଁ ମୋର ଧନୁରୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ି ତୁମ ଜୀବନ ନେବି।" ମକରାକ୍ଷ କହିଲେ, "ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମେ ମୋ ପିତାକୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲା ମନେ ପକାଏ, ଏବଂ ଏବେ ତୁମେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ଆଛ, ମୋ କ୍ରୋଧ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର ହେଉଛି। ମୋ ଦେହ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଛି, ଦୁଷ୍ଟ ରାଘବ, କାରଣ ତୁମେ ସେଥିରେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସିନଥିଲା। ଭାଗ୍ୟରେ ଏବେ ତୁମେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଛ, ମୁଁ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମେ ମୋ ପିତାକୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲା ପରି, ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଦୃଷ୍ୟ ଦେଖିବା ପାଇଁ ବ୍ୟାକୁଳ। ଆଜି, ମୋର ବାଣ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଯମଲୋକକୁ ଯିବ ଏବଂ ସେଠାରେ ତୁମେ ତୁମେ ହତ୍ୟା କରିଥିବା ଶୂରମାନେ ସହିତ ରହିବ। ଏହା ଉପରେ ଅଧିକ କିଛି କହିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ, ରାମ, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ରଣଭୂମିରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ। ଅସ୍ତ୍ର, ଗଦା କିମ୍ବା ନିଜ ହାତରେ ଯେଉଁ ଦକ୍ଷତା ଅଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା—ଚାଲ ରାମ!" ମକରାକ୍ଷଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ହସି କହିଲେ, "ରାକ୍ଷସ, ଏତେ ଅପରିମିତ ଗର୍ବ କିଁ କରୁଛ? ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ କେବଳ କଥା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, କେବଳ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଆସିଥାଏ। ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟରେ ଚଦ୍ଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ, ତୁମ ପିତା ତ୍ରିଶିରା, ଦୂଷଣ—ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲି। ଆଜି, ଦୁଷ୍ଟ ମକରାକ୍ଷ, ଗୃଧ୍ର, ଶ୍ୱାନ ଓ କାକମାନେ ତୁମ ମାଂସ ଭୋଜନ କରିବେ।" ରାଘବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମକରାକ୍ଷ ରଣଭୂମିରେ ରାଘବ ଉପରେ ବାଣ ବର୍ଷା କରିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ବାଣକୁ ନିଜ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଉପରେ ଉପରେ କଟି ଭୂମିରେ ପକାଇଲେ; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଶର ଭୂମିରେ ହଜାରେ ଝରିପଡ଼ିଲା। ଏହା ପରେ ଖରାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାକ୍ଷସ ଓ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ଦୁଇଜଣ ନିଜ ଶକ୍ତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରୟୋଗ କରି ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ। ରଣଭୂମିର ଶବ୍ଦ ଦୁଇ ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ବା ଧନୁର ତଣ୍ଡ ତଣ୍ଡ ଶବ୍ଦର ପରି ଶୁଣାଗଲା; ଦୁଇ ଧନୁରୁ ଛାଡ଼ାଯାଉଥିବା ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶବ୍ଦ ଜନ୍ମ ହେଉଥିଲା। ଦେବତା, ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଓ ମହାନାଗମାନେ ଆକାଶରେ ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଦୁଇଜଣ ଏକାଏକି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାରୁ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦୁଇଗୁଣା ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ପ୍ରତି ଆକ୍ରମଣରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଉଥିଲେ। ରାକ୍ଷସ ରାମଙ୍କ ବାଣ ବର୍ଷାକୁ କଟିଦେଉଥିଲେ, ରାମ ମଧ୍ୟ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ବାଣକୁ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରି ଭୂମିରେ ପକାଉଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ଦିଶା ବାଣ ବର୍ଷାରେ ଢ଼କିଗଲା, ଭୂମି ଏପରି ଶର ବର୍ଷାରେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଗଲା ଯେ କିଛି ଦେଖିପାରିଲା ନାହିଁ। ତାପରେ, ରାମ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଧନୁକୁ କଟି ଚାରି ନମ୍ବର ବାଣ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସଙ୍କ ରଥ ଚାଳକକୁ ଘାୟଲ କରିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ରଥ ଭଙ୍ଗ କରିଲେ, ଘୋଡ଼ମାନେ ମରିଗଲେ; ଏହିପରି ମକରାକ୍ଷ ତାଙ୍କ ରଥ ହରାଇ ଭୂମିରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ସେ ଭୂମିରେ ଦଢ଼ି ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ତ୍ରିଶୂଳ ନେଇଲେ, ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟରେ ଦିଗ୍ବିଦିଗ ପଳାଇଗଲେ। ମକରାକ୍ଷ ତ୍ରିଶୂଳକୁ ଘୁମାଇ ଏହାକୁ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ଖରାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ହାତରୁ ଛୁଟିଥିବା ଆଗ୍ନିମୟ ତ୍ରିଶୂଳ ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ ଗତି କରିଲା। ରାମ ଚାରି ଶର ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଶୂଳକୁ ଆକାଶରେ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରି ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଲେ; ଦେବତାମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି "ବାହୁତ୍ ବାହୁତ୍!" ବୋଲି ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ କରିଲେ। ତ୍ରିଶୂଳ ଭଙ୍ଗ ହେଇଯିବା ଦେଖି ମକରାକ୍ଷ ତାଙ୍କ ମୁଠି ଉଠାଇ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରି "ଦଢ଼ି ରୁହ!" ବୋଲି ଚିଁହାଇଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ ହସି ନିଜ ଧନୁରେ ଅଗ୍ନିଅସ୍ତ୍ର ଯୋଜନ କରିଲେ। ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ମକରାକ୍ଷଙ୍କୁ ରଣଭୂମିରେ ହତ୍ୟା କରିଲେ; ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭିଦ୍ଧ ହୋଇ ମକରାକ୍ଷ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ମରିଗଲେ। ମକରାକ୍ଷଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ରାମଙ୍କ ବାଣ ଭୟରେ ଲଙ୍କାକୁ ପଳାଇଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ବାଣର ଘାତରେ ଖରାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମକରାକ୍ଷ ଭୂମିରେ ଧସି ପଡ଼ିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଗର୍ବିତ ହେଲେ। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ଏକାଉଁଠି ତୃତୀୟ ସର୍ଗାର ଉପକ୍ରମ। ମକରାକ୍ଷଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ ରାବଣ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଦଢ଼ି ଚିଁହାଇଲେ। ସେ କ୍ରୋଧରେ ବିଚାର କରି, କି କରିବା ଉଚିତ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ନିର୍ଦେଶ ଦେଲେ।