ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶ୍ରୀମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏକାଷଠି ସର୍ଗର ଏହି ଉତ୍କଳ ଗଥା ଆମେ ଶୁଣିବା। ଏକ ଦିନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, "ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ବଡ଼ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି; ଚଲ, ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯାଇ ତପସ୍ୟା କରିବା।" ସେ କହିଲେ, "ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ବିଶାଳ ପୁଷ୍କର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆମେ ସୁଖରେ ତପସ୍ୟା କରିପାରିବା; ସେଠିରେ ଦାନ୍ଡକ ଅଟବୀ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଅତି ଉତ୍ତମ।" ଏଭଳି କହି ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିରେ ପୁଷ୍କର ଅଟବୀରେ ଜଟିଳ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ମୂଳ ଫଳ ଭୁଞ୍ଜି ଜୀବନ ଯାପନ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। କିନ୍ତୁ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଧାନ ପଶୁକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଚୋରି ନେଇଗଲେ। ଯଜ୍ଞ ପଶୁ ହାରାଇ ଯିବାରୁ ପୁରୋହିତ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ରାଜନ୍, ତୁମର ଅସାବଧାନତାରେ ଯଜ୍ଞ ପଶୁ ହାରାଇଛି; ରାଜାମାନେ ଯଦି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ତାଙ୍କ ଦୋଷ ତାଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରେ।" ପୁରୋହିତ ଆଉ କହିଲେ, "ଏହି ବଡ଼ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ; ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଶୀଘ୍ର ପଶୁ ଆଣ।" ଏହି ଶୁଣି ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ହଜାର ଗାଁ ମଧ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞ ପଶୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ, ନଗର, ଅଟବୀ, ଏବଂ ତପୋବନ ମଧ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞ ପଶୁ ଖୋଜି ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଭୃଗୁ ପାହାଡ଼ରେ ବସିଥିବା ଋଚୀକ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କ ଅପାର ତେଜରେ ନମନ କରି ଋଚୀକଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଲାଭ କରି, ସେଠି କହିଲେ, "ମୁନିଜୀ, ଆପଣଙ୍କ ସୁସ୍ଥିତି ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ଆପଣ ଚାହିଲେ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଏକ ଲଖ ଗାଁର ବଦଳରେ ବେଚିଦେବେ କି?" "ଭାର୍ଗବ ମହାଶୟ, ଯଜ୍ଞ ପଶୁ ପାଇଁ ମୁଁ ମୋ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି; ସମସ୍ତ ଦିଗ ଖୋଜିଛି, କିନ୍ତୁ ଯୋଗ୍ୟ ପଶୁ ମିଳିନାହିଁ। ଆପଣ ମୋତେ ଏକ ପୁତ୍ର ବେଚିଦେବେ।" ଏହିପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଋଚୀକ କହିଲେ, "ମୁଁ କେବେ ମୋ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ ବେଚିପାରିବି ନାହିଁ।" ଏହି ଶୁଣି ଋଚୀକଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରଙ୍କ ମାତା, ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଭାର୍ଗବ ମହାଶୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ ବେଚିବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଛନ୍ତି। ମୋ ଅନ୍ୟତମ ଶିଶୁ ଶୁନକ ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ; ତେଣୁ ମୁଁ ଅନ୍ୟତମ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ।" "ସାଧାରଣତଃ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ହୁଏ, ଅନ୍ୟତମ ପୁତ୍ର ମାତାଙ୍କୁ; ତେଣୁ ମୁଁ ଅନ୍ୟତମ ପୁତ୍ରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବି।" ଏହିପରେ ମୁନି ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ କହିଥିବା ଦେଖି, ମଧ୍ୟମ ପୁତ୍ର ଶୁନଃଶେପ ନିଜେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପିତା କହିଛନ୍ତି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ବେଚିହେବ ନାହିଁ, ମାତା କହିଛନ୍ତି ଅନ୍ୟତମ; ତେଣୁ ମଧ୍ୟମ ପୁତ୍ର ବେଚିହେବ, ରାଜନ୍, ଆପଣ ମୋତେ ନେଇଯାଉ।" ଏହିପରେ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ଅନେକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରତ୍ନ ଦେଇ ଏକ ଲଖ ଗାଁର ବଦଳରେ ଶୁନଃଶେପକୁ ନେଇଲେ ଏବଂ ଖୁସିରେ ଦେଶ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଓ ତେଜରେ ଶୁନଃଶେପକୁ ରଥରେ ବସାଇ ଶୀଘ୍ର ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହିପରେ ଏକାଷଠି ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଷ୍ଠି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଅମ୍ବରୀଷ ରାଜା ଶୁନଃଶେପକୁ ନେଇ ପୁଷ୍କରରେ ମଧ୍ୟାନ୍ହ ବେଳେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ। ଏହି ବେଳେ ଶୁନଃଶେପ, ଯିଏ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁତ୍ର, ପୁଷ୍କରରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ମୁନି ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଶୁନଃଶେପ ତାଙ୍କ ମାମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ତ୍ୟାଗ ଓ କ୍ଷୀଣତାରେ ମୃଦୁ ମୁଖ କରି ତାଙ୍କ ଗୋଦିରେ ପଡ଼ି କହିଲେ, "ମୋର କୌଣସି ମା, ପିତା, ବା ଆତ୍ମୀୟ ନାହିଁ।" "ଦୟାଳୁ ମୁନି, ଆପଣ ଧର୍ମରେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍। ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ରାଜାଙ୍କ କାମ ସଫଳ ହେଉ, ମୋ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଓ ଅମରତ୍ୱ ମିଳୁ। ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରି ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ପାଇଁ ଚାହେଁ।" "ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ଅନାଥ; ଆପଣ ପିତା ପରି ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଧର୍ମରେ ମୋତେ ପାପରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ।" ଏହି ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତପା ବହୁ ଭାବରେ ଶୁନଃଶେପକୁ ଶାନ୍ତନା ଦେଇ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ନିକଟକୁ କହିଲେ, "ପିତାମାନେ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ପାଇଁ ଚାହନ୍ତି; ଏହି ସମୟ ଆସିଛି। ଏହି ଶିଶୁ ମୁନିପୁତ୍ର ମୋ ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁଛି; ମୋ ପୁତ୍ରମାନେ, ତମେ ତମ ଜୀବନ ଦେଇ ତାଙ୍କ ଉପକାର କର।" "ତମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସୁକର୍ମ କରିଛ; ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପଶୁ ହେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କର। ଶୁନଃଶେପ ଆଶ୍ରୟ ପାଇବେ, ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ ନ ହେବ, ଦେବତାମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ, ଏବଂ ମୋ ଶବ୍ଦ ପୂରଣ ହେବ।" ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦା ଆଦି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଗର୍ବ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ କହିଲେ, "ପିତା, ଆମର ଶିଶୁକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟର ପୁତ୍ରକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ କି? ଏହା ଅନୁଚିତ; ଏହା କୁକୁର ମାଂସ ଭୁଞ୍ଜିବା ପରି ଅପରାଧ।" ଏହି ଭାବରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏକାଷଠି ଓ ବାଷଠି ସର୍ଗର ଉତ୍କଳ ଗଥା ସମାପ୍ତ ହେଲା।