ହନୁମାନ୍, ବାୟୁ ସମାନ ତ୍ୱରିତ, ନିକୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦମନ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଛାତି ଉପରେ ଜୋରରେ ଲାଫି ପଡ଼ିଲେ। ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି ଗର୍ଦ୍ଧନ ମୋଡ଼ି, ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ନିକୁମ୍ଭଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଛିଣିଦେଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ ନିକୁମ୍ଭ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରି ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରିଥିବା ବେଳେ, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଓ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଦୁହେଁ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ। ନିକୁମ୍ଭଙ୍କ ଜୀବନ ଯାଉଁଥିବା ସମୟରେ, ମନ୍ଦ୍ରମୁକ୍ତ ମନ୍ଦ୍ରମୁକ୍ତ ଭାବରେ ବାନରମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବଡ଼ ଉଲ୍ଲାସର ସ୍ୱରେ ଜୟଧ୍ୱନି କଲେ, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଲା, ଆକାଶ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭୟ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଏହିପରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟାସପ୍ତତିତମ (୭୮ତମ) ସର୍ଗକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ। ନିକୁମ୍ଭ ବଧ ଓ କୁମ୍ଭ ପତନ ଶୁଣି, ରାବଣ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଜଳିଉଠିଲେ, ତିନି ଅଗ୍ନି ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। କ୍ରୋଧ ଓ ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ଖରଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ମକରାକ୍ଷକୁ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପଠାଇବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ରାବଣ କହିଲେ, "ମୋ ପୁତ୍ର, ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମ ଅନୁଚର ସେନା ସହିତ ଯାଅ, ଏବଂ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବଧ କର।" ରାବଣଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଖରଙ୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟସମାନ ଶୂର ବନ୍ଧୁଆ ପୁତ୍ର ମକରାକ୍ଷ ଭୟହୀନ ଭାବେ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କୁ "ଯଥାସ୍ତୁ" କହିଲେ। ଦଶମୁଖୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମକରାକ୍ଷ ରାବଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ତେଜସ୍ୱୀ ମନ୍ଦିରରୁ ବାହାରିଗଲେ। ସେ ନିକଟସ୍ଥ ସେନାନୀକୁ କହିଲେ, "ମୋର ରଥ ଦ୍ରୁତ ଆଣ, ଏବଂ ସେନାକୁ ଶୀଘ୍ର ସଜା।" ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ସେନାପତି ରଥ ଓ ସେନାକୁ ନିକଟକୁ ଆଣିଲେ। ମକରାକ୍ଷ ରଥକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ତାହାରେ ଆରୋହଣ କଲେ ଏବଂ ସାରଥିକୁ କହିଲେ, "ରଥ ଦ୍ରୁତ ଚଲା।" ପରେ ସେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, "ତମେ ସମସ୍ତେ ମୋ ଆଗରେ ଯୁଦ୍ଧ କର।" "ମହାତ୍ମା ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବଧ କରିବି।" "ଆଜି ମୁଁ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅନ୍ୟ ବାନରମାନେକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ବଧ କରିଦେବି, ହେ ରାକ୍ଷସମାନେ!" "ଆଜି ମୁଁ ବଡ଼ ବାନର ସେନାକୁ ବର୍ଷା ପରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବର୍ଷାରେ ଦଗ୍ଧ କରିଦେବି, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଶୁଷ୍କ କାଠକୁ ଜଳାଇଦିଏ।" ମକରାକ୍ଷଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼ ନିଶାଚରମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ସଜିଗଲେ। ସେମାନେ କ୍ରୂର, ରୂପ ବଦଳାଇପାରିବା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ, ପିତାଳ ଚକ୍ଷୁ, ବିକ୍ଷୁଭ୍ରାନ୍ତ କେଶ, ହାତୀ ସମ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ଏବଂ ଭୟଜନକ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ସେମାନେ ଖରଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଘେରି ଉଲ୍ଲାସରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା। ଏଠାରେ ହଜାର ଶଂଖ ଓ ଢୋଳର ଧ୍ୱନି, ଚିତ୍କାର ଓ ଘଂଘାଟ ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ ରଥସାରଥିଙ୍କ ହାତରୁ ଅଙ୍କୁଶ ଖସିଗଲା, ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମକରାକ୍ଷଙ୍କ ପତାକା ଅଚାନକ ଖସିପଡ଼ିଲା। ରଥର ଘୋଡ଼ାମାନେ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇ, ମୁହଁ ନମାଇ ଓ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ ଧୀରେ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି କ୍ରୂର ଓ ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ ମକରାକ୍ଷଙ୍କ ବିଦାୟ ସମୟରେ, ଏଠାରେ ଧୂଳି ଓ କଣ୍କଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଷ୍ଟ ବାତାସ ବହିଗଲା। ଏହି ଅପଶକୁନ ଦେଖି ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଶୂରବୀର ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟ ବିନା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇଲେ। ସେମାନେ ମେଘ, ହାତୀ କିମ୍ବା ମହିଷ ସମ କଳା ଦେହ ଧାରଣ କରି, ମୁଖ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ଗଦା ଓ ଶୁଳରେ ଆଘାତ ପାଇ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କୁଶଳତାରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଶୂରତା ଘୋଷଣା କରୁଥିଲେ। ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ଏକୋନାଶୀତିତମ (୭୯ତମ) ସର୍ଗକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ। ମକରାକ୍ଷଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି, ନିମ୍ନରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବାନର ଏକାସାଥିରେ ଲାଫି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଓ ସଜାଗ ହେଲେ। ତା'ପରେ ରାକ୍ଷସ ଓ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧ ସମ ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ବାନରମାନେ ଗଛ, ଶୁଳ, ମୁଷଳ, ଲୌହଦଣ୍ଡ ଆଦି ଝାପି ପକାଇ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ତେଣୁ ଦୁହେଁ ପକ୍ଷରେ ଭୟଙ୍କର ସଂଘାତ ହେଲା। ରାକ୍ଷସମାନେ ସମସ୍ତ ଦିକୁ ଶୁଳ, ଖଡ଼ଗ, ଗଦା, ଶକ୍ତି, ତୋମର, ବାଣ, ପଟିଶ, ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଆଦି ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ନିଶାଚରମାନେ ପାଶ, ମୁଷଳ ଓ ଅନ୍ୟ ପିଷ୍ଟିକାରୀ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସିଂହ ସମ ବାନରମାନଙ୍କ ଉପରେ ହୁଲାସ କଲେ। ଖରଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ବାଣବର୍ଷାରେ ବାନରମାନେ ବିମୂଢ଼ ହୋଇ ଭୟରେ ସମସ୍ତେ ପଳାଇଗଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସମାନେ ଅଭିମାନରେ ସିଂହ ସମ ଗର୍ଜନ କଲେ। ବାନରମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇବା ସମୟରେ, ରାମ ତୀବ୍ର ବାଣବର୍ଷାରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଅଟକାଇଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ଅଟକାଯିବା ଦେଖି, ମକରାକ୍ଷ, କ୍ରୋଧରେ ଦହୁଚି, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଠାକ, ରାମ! ମୋ ସହିତ ଏକାକୀ ଯୁଦ୍ଧ କର। ମୁଁ ତୁମ ଜୀବନକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ନିଅଁ।" "ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ତୁମେ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଏବେ ତୁମକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖି, ମୋର କ୍ରୋଧ ବଢ଼ୁଛି।" "ହେ ଦୁଷ୍ଟ ରାଘବ, ତୁମେ ସେ ସମୟରେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନ ପଡ଼ିଥିଲେ, ତେଣୁ ଏବେ ମୋ ଅଙ୍ଗ ତୀବ୍ର ଭାବେ ଜଳୁଛି।" "ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଏବେ ତୁମେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚରରେ ଆସିଛ, ସେପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ରକ୍ତକାମ ସିଂହ ପରି ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛି।" ଏଭଳି ଭାବରେ ରାକ୍ଷସ ଓ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିଲା, ଏବଂ ମକରାକ୍ଷ ରାମଙ୍କ ସହ ଏକାକୀ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।