ହନୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିକୁମ୍ଭା ତାଙ୍କ କୁଳା ମାନି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚେଷ୍ଟ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ଗଦା ଦେଇ ଆଘାତ କରିଲେ, ଗଦା ହନୁମାନଙ୍କ ଚେଷ୍ଟ ଉପରେ ଲାଗି ଏକ ସଂଖ୍ୟା ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଏକ ଶତ ଉଲ୍କା ଆକାଶରେ ବିକିରଣ ହେବା ପରି ଚିଁଡିଯାଇଲା। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆଘାତ ସହିଲେ ମଧ୍ୟ, ବନରେ ପାହାଡ ମାନେ ଭୂକମ୍ପରେ ହେବା ପରି ନଡ଼ିଯାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ହନୁମାନ ଏକ ଚିତ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ ନହେଲେ। ଏହିପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ ତାଙ୍କ ମୁଷ୍ଟିକୁ ଦୃଢ଼ କରି ଶକ୍ତି ସହିତ ଉପରେ ଉଠାଇଲେ। ତାଙ୍କ ମୁଷ୍ଟିକୁ ଉଠାଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶୂର ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ବେଗୀ ବାୟୁ ସମାନ ତାହାକୁ ନିକୁମ୍ଭାର ଚେଷ୍ଟ ଉପରେ ଦେଇ ଆଘାତ କରିଲେ। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଘାତରେ ନିକୁମ୍ଭାର କବଚ ଫାଟିଗଲା, ରକ୍ତ ଝାରିଲା, ମେଘରୁ ବିଜୁଳି ଚମକିଯିବା ପରି। ଏହି ଆଘାତରେ ନିକୁମ୍ଭା ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଆପଣାକୁ ସଂଯମ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଧରିଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ନିକୁମ୍ଭା ହନୁମାନଙ୍କୁ ଧରିଥିବା ଦେଖି ଲଙ୍କାବାସୀ ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କରିଉଠିଲେ। ରାକ୍ଷସ ନିକୁମ୍ଭା ହନୁମାନଙ୍କୁ ଟାଣିନେବା ସମୟରେ, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ଏକ ଦୃଢ଼ ମୁଷ୍ଟି ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କରିଲେ, ଯାହା ଅସନି ପରି ଲାଗିଲା। ହନୁମାନ ଆପଣାକୁ ମୁକ୍ତ କରି, ଶୀଘ୍ର ନିକୁମ୍ଭାକୁ ଭୂମିରେ ଫେଲି ଦମନ କରିଦେଲେ। ନିକୁମ୍ଭାକୁ ଭୂମିରେ ଫେଲି ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦମନ କରି, ବାୟୁ ସମାନ ବେଗୀ ହନୁମାନ ଉପରେ ଉଠି ତାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟ ଉପରେ ଶକ୍ତି ସହିତ ପଡ଼ିଲେ। ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି ଗଳାକୁ ବାକି ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ମୁଣ୍ଡକୁ ଚିଁଡ଼ି ଦେଇଦେଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦ୍ୱନି ସହିତ ନିକୁମ୍ଭା ତଳେ ପଡ଼ି ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ଓ ରାକ୍ଷସ ରାଜାର ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଉଭୟ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ନିକୁମ୍ଭାର ପ୍ରାଣ ନିକଟରେ ଯିବା ସମୟରେ, ବନର ମକର ମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବଡ଼ ଉଲ୍ଲାସ କରି ଚିତ୍କାର କରିଉଠିଲେ, ଭୂମି କମ୍ପିଗଲା, ଆକାଶ ତଳେ ପଡ଼ିବା ପରି ଲାଗିଲା, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭୟ ଭରିଗଲା। ଏବେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଅଠାଉଁଠି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ନିକୁମ୍ଭା ନିପାତ ଓ କୁମ୍ଭା ମୃତ୍ୟୁ ଖବର ଶୁଣି ରାବଣ, କ୍ରୋଧରେ ଦହିଉଠିଲେ, ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ। କ୍ରୋଧ ଓ ଶୋକରେ ବିପ୍ଳବିତ ହୋଇ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନାୟକ ମକରାକ୍ଷ, ଖରା ପୁତ୍ର, ଅପାର ଆଖି ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ପଠାଇବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ। “ମୋର ଆଞ୍ଜଳିରେ, ତୁମେ ତୁମ ଏସେନା ସହ ଯାଉ, ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦୁଇ ଅରଣ୍ୟବାସୀଙ୍କୁ ମାରିଦେବା।” ରାବଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଖରାର ଶୂର ପୁତ୍ର ମକରାକ୍ଷ ଭୟହୀନ ଭାବରେ “ଯଥାସ୍ଥିତ” ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଦଶମୁଖୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମକରାକ୍ଷ ରାବଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଗୃହରୁ ବାହାରିଗଲେ। ଏହାପରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ନିକଟରେ ଥିବା ଏସେନାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଶୀଘ୍ର ମୋ ରଥ ଆଣ, ଏସେନାକୁ ଏକତ୍ର କର।” ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ରାତିରେ ଚଳିଥିବା ଏସେନାପତି ରଥ ଓ ଏସେନାକୁ ନିକଟେ ଆଣିଦେଲେ। ରଥକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ରାକ୍ଷସ ତାହାରେ ଚଢ଼ି, ରଥାରୋହୀକୁ କହିଲେ, “ରଥକୁ ବେଗୀ ଚଲା।” ପରେ, ମକରାକ୍ଷ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତମେ ସମସ୍ତେ ମୋ ଆଗରେ ଯୁଦ୍ଧ କର। ମହାପ୍ରାଣ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣ ମୋତେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିବା ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ଆଜି ମୁଁ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ସମସ୍ତ ବନର ମକର ମାନେଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବାଣ ଦେଇ ବଧ କରିଦେବି। ଆଜି ମୁଁ ବନର ଏସେନାକୁ ଭୟଙ୍କର ବର୍ଷା ଦେଇ ଦଗ୍ଧ କରିଦେବି, ଅଗ୍ନି ଶୁଷ୍କ ଜଳ ଦଗ୍ଧ କରିବା ପରି।” ମକରାକ୍ଷଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼ ନିଶାଚର ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ସଜିଗଲେ। ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର, ରୂପ ବଦଳାଇପାରିବା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ, ପିତାଳ ଆଖି, ଘୋଡ଼ ଅଣ୍ଡ ଚୁଲ ଖୋଲି, ହାତୀ ପରି ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଖରା ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଘେରି, ସମସ୍ତେ ଉତ୍ସାହରେ ଆଗେ ଆଗେ ଯାଉଥିଲେ, ଭୂମି କମ୍ପିଉଠିଲା। ଏଠାରେ ହଜାର ଶଂଖ ଓ ଡ଼ମ୍ରୁ ତାଳ ଦେଇ, ଚିତ୍କାର ଓ ଟିକିରି ଦ୍ୱନିରେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ରଥାରୋହୀଙ୍କ ହାତରୁ ଚାବୁକ ଖସିଗଲା, ଦୂର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ରାକ୍ଷସର ଧ୍ୱଜ ଅଚାନକ ଖସିଗଲା। ରଥରେ ଯୋଗାଯୋଗି ହାତୀ ମାନେ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇ, ମୁଁ ନମାଇ, ଅଶ୍ରୁ ଭରି, ଦୁଃଖ ଭାବରେ ଚାଲିଗଲେ। ମକରାକ୍ଷ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଧାରଣ କରି ବାହାରିବା ସମୟରେ, ଏଠାରେ ଭୟଙ୍କର ବାୟୁ ବହିଲା, ଧୂଳି ଓ କଣା ଭରି। ଏହି ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଶୂର ରାକ୍ଷସମାନେ ଚିନ୍ତା ନ କରି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଶରୀର ମେଘ, ହାତୀ, କିମ୍ବା ମହିଷ ପରି କଳା, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଷ୍ଟି, ଗଦା, ବଣ୍ଡ ଦେଇ ଆଘାତ ହେଉଥିଲେ, ଏହି ରାତିରେ ଚଳିଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସ୍ଵୟଂ ଶୂରତା ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲେ। ଏବେ ଶୁଣ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଉଣାଠିଁ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ମକରାକ୍ଷ ଆଗେ ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ମକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନେ ଏକାଠି ଉଠି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସଜିଗଲେ। ଏଠାରେ ରାକ୍ଷସ ଓ ବନର ମକର ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଦେବ ଓ ଦାନବ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ପରି। ଗଛ, ବଣ୍ଡ, ଗଦା, ଲୋହାର ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ମକର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏକାଉଠି ଆଘାତ କରୁଥିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ଚାରିପାଖରେ ବଣ୍ଡ, ତଳୱାର, ଗଦା, ଶୂଳ, ଜାଭେଲିନ, ବାଣ, ପଟିଶ ଓ ଗୁଳି ସହିତ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।