ଅଗ୍ନିର ପଥରୁ ବାହାରେ ଆକାଶରେ ଅନେକ ତାରାମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉଲ୍ଟା କରି ଅମର ଭଳି ରହିବେ, ଏବଂ ଏହି ଆଲୋକମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିବେ। ଏପରି ଭାବେ, ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ସାଧନ କରି, ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ତାଳଚା ଋଷି, ଦେବ, ଏବଂ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସମସ୍ତେ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ ବୋଲି କହିଲେ। ତାପରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ଦେବତା ଏବଂ ତପସ୍ବୀମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତିରେ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠିଏ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ଏକଷଠିଏ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଦୀପ୍ତିମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦେଖିଲେ ଯେ ସେହି ଋଷିମାନେ ଯାଉଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ବଡ଼ ବାଧା ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି; ଚଳ, ଆମେ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯାଇ ତପସ୍ୟା କରିବା। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ବିଶାଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁଷ୍କର ନାମକ ଏକ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଏଠି ଦେଖିବାକୁ ଶୁଭ୍ର ଓ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।" ଏପରି କହି, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅପାର ଶକ୍ତିରେ ପୁଷ୍କରକୁ ଗଲେ ଓ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୁଞ୍ଜି ଅଗ୍ରାହ୍ୟ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେହି ସମୟରେ, ଅୟୋଧ୍ୟାର ମହାନ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ଏକ ବିଶାଳ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। କିନ୍ତୁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର ଯଜ୍ଞ ପଶୁକୁ ଚୁରି କଲେ। ପଶୁ ହରାଇଯିବାରୁ, ପୁରୋହିତ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ତୁମର ଅବଧାନ ଅଭାବରୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆଣାଯାଇଥିବା ପଶୁ ହରାଇଯାଇଛି। ରାଜା ଯଦି ରକ୍ଷା କରିନଥାଏ, ତେବେ ଦୋଷ ତାଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଦିଏ। ଏହା ଏକ ମହା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ; ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ପଶୁ ଆଣି ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସଫଳ କର।” ପୁରୋହିତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ, ସେ ହଜାର ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଚିତ ପଶୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ, ନଗର, ଅରଣ୍ୟ ଏବଂ ତପୋବନ ମଧ୍ୟରେ ତଳାଶ କଲେ। ରଘୁବଂଶୀ ଏହି ରାଜା, ପୁତ୍ର ଓ ପତ୍ନୀଙ୍କ ସହିତ ରିଚୀକ ନାମକ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଭୃଗୁ ପର୍ବତ ଉପରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ। ଅନନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆନୁଗ୍ରହ ଲାଗି ଅନୁରୋଧ କଲେ। ସେ ରିଚୀକଙ୍କର ସୁସ୍ଥତା ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଇ ଜାଣି, କହିଲେ, “ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦେଇ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମୋତେ ବିକ୍ରି କରନ୍ତୁ। ହେ ଭାର୍ଗବ, ଯଜ୍ଞ ପଶୁ ପାଇଁ ମୁଁ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଦିଗ ତଲାଶ କରି ଯୋଗ୍ୟ ପଶୁ ପାଇନି। ଏହିପରି, ଆପଣ ମୋତେ ଏକ ପୁତ୍ର ଦିଅନ୍ତୁ।” ତାହାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଋଚୀକ କହିଲେ, “ମୁଁ କେବେ ମୋର ଜେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ ବିକ୍ରି କରିବିନାହିଁ।” ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ସେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କର ମାତା ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଭାର୍ଗବ କହିଛନ୍ତି ଜେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ବିକ୍ରି ହେବେ ନାହିଁ। ମୋ ଅତି ପ୍ରିୟ କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଶୁନକ ମଧ୍ୟ ଦେବିନାହିଁ, କାରଣ ସାଧାରଣତଃ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଜେଷ୍ଠ, ମାତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ କନିଷ୍ଠ। ଏହିପରି ମୁଁ କନିଷ୍ଠକୁ ରକ୍ଷା କରିବି।” ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ମାତା ଏପରି କହିବା ପରେ, ମଧ୍ୟମ ପୁତ୍ର ଶୁନଃଶେପ ନିଜେ ଉତ୍ତର କଲେ, “ପିତା କହନ୍ତି ଜେଷ୍ଠ ବିକ୍ରି ହେବେ ନାହିଁ, ମାତା କହନ୍ତି କନିଷ୍ଠ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ମଧ୍ୟମ ପୁତ୍ରକୁ ବିକ୍ରି କରିପାରିବେ। ରାଜନ୍, ମୋତେ ନେଇଯାଅନ୍ତୁ।” ଏପରି ଉତ୍ତର ପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ଅନେକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ମଣି ଓ ରତ୍ନ ଦେଇ ଶୁନଃଶେପକୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦାମରେ ନେଲେ ଏବଂ ଖୁସି ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ତାଙ୍କ ରଥରେ ଶୁନଃଶେପକୁ ବସାଇ ଶୀଘ୍ର ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏଠିଏ, ବାଲକାଣ୍ଡର ବାଉଷଠିଏ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଶୁନଃଶେପକୁ ନେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ପୁଷ୍କରରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ। ଏହି ବେଳେ, ଶୁନଃଶେପ ନାମକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଛୋଆ ପୁଷ୍କରରେ ବିଶ୍ରାମ କରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଉତ୍ସାହ ହୀନ, ତ୍ରିଷ୍ଣା ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଦୁଃଖିତ, ସେ ତାଙ୍କ ମାମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଦେଖି ତାଙ୍କ ଛାତିକୁ ଗିରି ପଡ଼ିଲେ ଓ କହିଲେ, “ମୋର କୌଣସି ମା, ବାପା, କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ ନାହିଁ। ହେ କୃପାଳୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି, ଆପଣ ଧର୍ମରେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶରଣ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ରାଜାଙ୍କ କାମ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହେଉ, ମୋତେ ଦୀର୍ଘ ଓ ଅନନ୍ତ ଆୟୁଷ୍ୟ ମିଳୁ, ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଇପାରିବି। ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ନିରାଶ୍ରୟ, ଆପଣ ଦୟାମୟ ହୃଦୟରେ ପିତା ଯେପରି ପୁତ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେପରି ମୋତେ ପାପରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ବହୁ ଭାବରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ପରେ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ଲାଗି ପିତାମାନେ ପୁଅ ଚାହାନ୍ତି, ଶୁଭ ଫଳ ଓ ପରଲୋକ ଲାଗି—ସେ ସମୟ ଏବେ ଆସିଛି। ଏହି ତପସ୍ବୀ ପୁଅ ମୋ ପାଖକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି, ମୋ ପୁଅମାନେ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମର ଜୀବନ ଦେଇ ତାଙ୍କର କଳ୍ୟାଣ କର।