ମୈନ୍ଦ, ବନରାମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯୁପାକ୍ଷ୍ୟ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇହାତରେ ଚାପି ଧରିଲେ, ଏବଂ ଯୁପାକ୍ଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ। ଏହିପରି ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ବିନାଶ ପାଇବା ସହିତ, ରାକ୍ଷସପତିଙ୍କ ସେନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଦିଗରେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ କୁମ୍ଭ, ସେନାକୁ ଦୃତ ଗତିରେ ଆଗକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ସେମାନେ ଭୟଭୀତ ହେବାରୁ ସେମାନୋକୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ ଏବଂ ଶୂରବୀର ବନରାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ରାକ୍ଷସ ସେନାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ନିପାତିତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ଶକ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୁମ୍ଭ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସେ ଧନୁର୍ ଉପରେ ଅପାର ଧ୍ୟାନ ଦେଇ, ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ନିବିଡ଼ ତୀର ଯୋଗୁଁ ଶର ଛାଡ଼ିଲେ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରକୁ ଚିରିପାରିଥିଲା। ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନୁଷ୍ୟ ଶରମାଳାରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ ଭଳି ବିଦ୍ୟୁତ ଏବଂ ଏୟରାବତଙ୍କ ଚମକ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣପଙ୍ଖୀ, ପକ୍ଷୀ ଶର ଚାଲି, ସେହି ସମୟରେ ଦ୍ୱିବିଦଙ୍କୁ ଘାତ କଲେ। ଏହି ଅଚାନକ ଘାତରେ ଦ୍ୱିବିଦ ଅସ୍ଥିର ପଦକ୍ରମରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ, ଗର୍ଜିଥିବା ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି କମ୍ପିତ ହେଲେ। ମୈନ୍ଦ, ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଏପରି ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ବଡ଼ ଗତିରେ ଏଗେଇ ଆସି, ଏକ ବିଶାଳ ପାଥର ଉଠାଇଲେ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନର କୁମ୍ଭ ଉପରେ ଏହି ପାଥର ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ କୁମ୍ଭ ପାଞ୍ଚଟି ନିଶ୍ଚିତ ଶର ଦ୍ୱାରା ସେହି ପାଥରକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ। ତାପରେ, ଏକ ତୀବ୍ର ଓ ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ସଦୃଶ ତୀର ଧନୁରେ ଧରି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୁମ୍ଭ ଦ୍ୱିବିଦଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଛାତିରେ ଘାତ କଲେ। ଏହି ଘାତ ମୂଳାଙ୍ଗରେ ଲାଗିବାରୁ, ବନରାମାନ୍ୟଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱଦାନ୍ତା ମୈନ୍ଦ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାମାଙ୍କୁ ଦୁଃଖଦ ଦଶାରେ ଦେଖି, ଅଙ୍ଗଦ ବେଗରେ କୁମ୍ଭଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇ ଆସିଲେ, ଯିଏ ଧନୁଷ୍ୟ ତାଣି ରଖିଥିଲେ। କୁମ୍ଭ ପାଞ୍ଚଟି ଲୋହ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଘାତ କଲେ, ତାପରେ ତିନିଟି ତୀବ୍ର ଶର ଦ୍ୱାରା ହାତୀକୁ ଚୋଟ ଦେଉଥିବା ପରି ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ; ଏହିପରି ଅନେକ ଶର ଦ୍ୱାରା କୁମ୍ଭ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ। ତାଙ୍କର ଶରୀର ତୀବ୍ର ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଶର ଦ୍ୱାରା ଛିଦ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଙ୍ଗଦ, ବାଲିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଅବିଚଳିତ ରହିଲେ। ସେ କୁମ୍ଭଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପାଥର ଓ ଗଛର ବର୍ଷା କଲେ, କିନ୍ତୁ କୁମ୍ଭ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତୀବ୍ର ଶର ଦ୍ୱାରା କାଟି ଦେଲେ। ବାଲିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ ଧାଇ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, କୁମ୍ଭ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ। ଦୁଇଟି ଅଗ୍ନିସ୍ପର୍ଶୀ ଶର ଦ୍ୱାରା କୁମ୍ଭ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଭୂରୁ ଉପରେ ଘାତ କଲେ, ଯେପରି ହାତୀକୁ ଘାତ କରାଯାଏ; ରକ୍ତ ବହିଲା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଢାକିଗଲା। ଅଙ୍ଗଦ ତାଙ୍କର ରକ୍ତବିନ୍ଦୁ ଆଉ ଆଖି ହାତରେ ଢାକି, ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଏକ ଶାଳ ଗଛ ଧରିଲେ। ଏହି ଗଛକୁ ଶକ୍ତିରେ ଛାତି ଓ କନ୍ଧରେ ଚାପି, ଅଳ୍ପ ଭାବେ ମୁଡ଼ି ଏହାକୁ ମୃଦ୍ଧ ଯୁଦ୍ଧରେ ଉପଡ଼ି ନେଲେ। ଏହି ଗଛ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ପରି ଓ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ସଦୃଶ, ସେ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଛାଡ଼ିଲେ। କୁମ୍ଭ ସାତଟି ତୀବ୍ର ଶର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗଛକୁ କାଟିଦେଲେ; ଅଙ୍ଗଦ ଆବାରେ ଆବାରେ ଆଘାତ ପାଇ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଏପରି ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଅପରାଜେୟ ବନରାମାନେ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ରାଘବଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ବାଲିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଆହତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ରାମ ଜାମ୍ବବାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବନରାମାନୋକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସେମାନେ ବିପ୍ରଳୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନିପରି ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖାଉଥିବା ବନରାମାନେ, ଧନୁଷ୍ୟ ଉଠାଇଥିବା କୁମ୍ଭଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲେ। ତାଙ୍କ ହାତରେ ଗଛ ଓ ପାଥର ଧରି, ସେମାନେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଦୃତ ଗତିରେ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ଜାମ୍ବବାନ, ସୁଷେଣ ଓ ଶୀଘ୍ର ଵେଗଦର୍ଶୀ ଏହି କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ବନରାମାନ୍ୟଙ୍କ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନେତାମାନେ ପଡ଼ିଯିବାରୁ, କୁମ୍ଭ ତାଙ୍କୁ ଶରବର୍ଷାଦ୍ୱାରା ଅଟକାଇଲେ, ଯେପରି ଏକ ପର୍ବତ ଝିଲିକୁ ଅଟକାଇଥାଏ। ତାଙ୍କର ଶର ମାର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ମହାପ୍ରାଣ ବନରାମାନେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କର କୂଳ ଛାଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ। ବନରାମାନ୍ୟ ସେନା ଶରବର୍ଷାରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ବନରାମାନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ପଛେ ରଖିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ, ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ଚରିଥିବା ହାତୀ ଉପରେ ସିଂହ ଧାଇଯିବା ପରି, ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉପରେ ଧାଇଲେ। ସେ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଉପଡ଼ି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଛାଡ଼ିଲେ। ଏହି ଗଛର ବର୍ଷା ଆକାଶ ଢାକିଦେଲା ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେଲା, କିନ୍ତୁ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ତୀବ୍ର ଶର ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଲେ। ଏହି ତୀବ୍ର ଓ ଭୟଙ୍କର ଶର ଦ୍ୱାରା କୁମ୍ଭ ସେଇ ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲେ; ଏହି ଗଛ ବର୍ଷା କୁମ୍ଭ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଇଥିବା ଦେଖି, ସେ ଶୂରବୀର— ସେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ମହାପ୍ରାଣ ବନରାମାନ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ଅବିଚଳିତ ରହିଲେ; ଅଚାନକ ଆଘାତ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ସେ କୁମ୍ଭଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ତାଣି ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ; ଏବଂ ଦୃତ ଗତିରେ ଲାଫି ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସେ କ୍ରୋଧରେ କୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ, ଯେପରି ଦନ୍ତଭଙ୍ଗ ହାତୀକୁ କାହାକୁ ଉପାଲୋଭନ କରାଯାଏ: "ହେ ନିକୁମ୍ଭଙ୍କ ଭାଇ, ତୁମର ଶକ୍ତି ଓ ତୀର ର ଦ୍ରୁତ ଗତି ନିଶ୍ଚୟ ଅଦ୍ଭୁତ। ତୁମର ମାନ ଓ ପ୍ରଭାବ, ତୁମ ବା ରାବଣଙ୍କ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ବଳି, ବୃତ୍ରସୁଦନ, କୁବେର କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କ ସମାନ।